6. BOĞAZIN KƏŞFİ

Salacak cinayətindən sonra bir daha anam və böyük qardaşımla Boğazda qayıq gəzintisinə çıxmadıq. Halbuki əvvəlki qış ikimiz də boğmaca olduğumuz üçün bir ara hər gün qardaşımla Boğazda qayıqla gəzintiyə çıxardıq. Xəstəlik əvvəlcə qardaşımda başlamış, on gün sonra da mənə keçmişdi. Xəstəliyin məni sevindirən bir cəhəti də vardı: anam mənimlə daha yaxşı davranır, çox xoşuma gələn o şirin sözləri deyir, istədiyim kiçik oyuncaqları alıb gətirirdi. Çəkdiyim ağrının səbəbi xəstəlikdən çox, həmişə birlikdə bizim mərtəbədə, ya da yuxarıda yeyilən günorta və axşam yeməklərində iştirak edə bilməmək, süfrə söhbətlərini, çəngəl, bıçaq, boşqab gurultusunu, gülüşmələri uzaqdan maraqla dinləyə bilməmək idi.
Çantasından bığına qədər hər şeyindən qorxduğumuz uşaq həkimi Alber ilk qızdırmalı gecələr keçdikdən sonra qardaşımla mənim müalicə üçün bir müddət hər gün Boğaza hava almağa aparılmağımızın vacibliyini bildirmişdi. Boğaz kəlməsinin türk dilindəki əsl mənasıyla “hava almaq” işi başımda bax beləcə bir-birinə qarışdı. Tarabyanın indiki kimi turist yeməkxanaları və oteliylə məşhur olan gəzinti yeri deyil, yüz il əvvəl görkəmli şair Kavafisin uşaqlığında yaşadığı sakit bir yunan balıqçı kəndi olduğu zamanlar oraya “Therapia” (yaxşılaşma) deyildiyini öyrəndikdə də bəlkə buna görə çox təəccüblənməmişdim. Bəlkə də başımda müalicə fikriylə qarışdığı üçün Boğazı görmək mənə həmişə yaxşı təsir edir.

Şəhəri için-için çürüdən yenilik, dağıntı, əziklik, hüzn və yoxsulluğa qarşı Boğaz həyata bağlılıq, yaşama həyəcanı və xoşbəxtlik duyğuları ilə dərindən müəyyən şəkildə beynimdə özünə yer etmişdir.
İstanbulun ruhu və gücü Boğazdan gəlir. Halbuki şəhər başlanğıcda Boğaza o qədər də əhəmiyyət verməmiş, buranı bir yol, gözəl mənzərə və son iki əsrdə həm də yaylaq yeri, ya da sahil evi kimi görmüşdü.
Bir sıra yunan balıqçı kəndinin əhalisindən başqa kimsənin yaşamadığı Boğaza on səkkizinci yüzildən etibarən, Osmanlının seçilmiş ailələri yazlıq evi kimi yerləşməyə başlayınca, xüsusilə, Köksu, Küçüksu, Bebek, Kandilli, Rumelihisarı, Kanlıca ətrafında İstanbula və Osmanlı sivilizasiyasına aid qapalı bir mədəniyyət inkişaf etməyə başladı. Osmanlı paşalarının, görkəmlilərin, son əsrin dövlətlilərinin tikdirib içində yaşadığı sahil evləri, daha sonra iyirminci əsrdə Cümhuriyyətin və türk millətçiliyinin həyəcanıyla türk-osmanlı kimliyinə və memarlığına nümunə oldu. “Boğaziçi xatirələr” adlı kitabında bu sahil evlərinin keçmiş fotoşəkillərini, Mellinq kimi rəssamlar tərəfindən tikilmiş qravürlərini, planlarını toplayan Sedad Hakkı Eldemin sahil evlərindən örnək aldığı nazik və hündür pəncərəli, geniş saçaqlı, incə bacalı və eyvanlı “müasir” tikililəri və onların təqlidi olan bu yıxılan, yox olan mədəniyyətdən geridə qalan sadəcə köləgələrdir.
Taksim-Emirğan avtobus xətti 1950-ci illərdə Nişantaşından də keçirdi. Boğaza getmək üçün anamla birlikdə evin önündəki dayanacaqdan avtobusa minərdik. Tramvayla getdikdə son dayanacaq olan Bebekdə- sahildə xeyli gəzdikdən sonra hər gün eyni yerdə bizi gözləməkdə olan qayıqçının qayığına minərdik. Bebek buxtaları, kənarları balıqqulağı ilə əhatələnmiş uzun körpülər və dəniz fənəri arasında qayıqla gəzməkdən, Boğaz axınının gücünü hiss etməkdən, keçən gəmilərin dalğalarıyla qayığımızın silkələnməsindən ləzzət alır, heç bu gəzintimizin bitməsini istəməzdim.
Boğazda gəzməyin ləzzəti böyük, tarixi və baxımsız bir şəhərin içində hərəkət edərkən dərin, güclü və hərəkətli bir dənizin azadlığını və gücünü içinizdə hiss etməkdir. Boğazın axıntılı sularında sürətlə irəliləyən adam çox izdihamlı bir şəhərin çirkinin, dumanının gurultusunun ortasında dənizin gücünün ona keçdiyini, bütün bu izdihamın, tarixin, tikililərin içində hələ də tənha və azad qalmağın mümkün olduğunu hiss edir. Şəhərin içində gəzişən bu su parçası Amsterdamın, Venedikin kanallarıyla, ya da Paris və ya Romanı ikiyə ayıran çaylarla müqayisə edilə bilməz. Boğaz axıntılı, küləkli, dalğalı, dərin və qaranlıqdır. Axıntı arxanızda qaldıqda, ya da onunla birlikdə şəhər xətləri paraxodlarının istiqamətində yengəc kimi yan-yana irəliləyərək sürüklənməyə başladığınızda eyvanlarında çay içərək sizə baxan xalalardan, binalardan, sahil evlərindən, yaxınlıqdakı çardaqlı kafedən, sahildəki lağım borularının boşaldığı yerdən donlarıyla dənizə girən və isinmək üçün asfalta uzanan uşaqlardan, sahildə balıq tutanlardan, kotralarının içində avaralananlardan, əllərində çantaları məktəbdən çıxıb sahil boyunca irəliləyən şagirdlərdən, gəmilərə yükləmə körpüsündə balıqçıları gözləyən pişiklərdən, nə qədər hündür olduğunu indi kəşf etdiyiniz çinar ağaclarından və sahil yolundan görünmədiyi üçün varlığından ancaq dənizdən baxdıqda xəbəriniz olacaq imarətlərdən, yoxuşlardan, yoxuşların arxasındakı təpələrdən, uzaqdakı hündür binalardan başlayaraq İstanbul ağır-ağır bütün qarmaqarışıqlığı, məscidləri, ucqar məhəllələri, körpüləri, minarələri, qüllələri, bağçaları, hər gün yenisi tikilən hündür binalarıyla önünüzdən keçir. Boğazda paraxodla, motorlu qayıqla və mənim uşaqlığımda etdiyim kimi qayıqla gəzmək adama İstanbulu həm yaxından ev-ev, məhəllə-məhəllə dikinə getmək, həm də uzaqdan ardıcıl olaraq dəyişən siluet və xəyal kimi görmə ləzzətini verir. Uşaqlığımda belə həmişə birlikdə maşınla gəzməyə getdiyimiz zamanlarda hiss etdiyim əsl Boğaz ləzzətlərindən biri burada, bir zamanlar Osmanlı mədəniyyətinin Qərb təsirinə düşdüyü, amma özünəməxsusluğunu və gücünü itirmədiyi çox zəngin bir dönəmin qalıqlarının varlığını görmək idi.
Böyük bir sahil evinin rəngi getmiş iri dəmir qapısından, digərinin yosun basmış qalın və hündür divarlarının möhkəmliyindən, hələ də yanmamış bir başqasının jalüzündən və möhkəm taxtasından, ya da bəzi sahil evlərinin arxasındakı yüksək təpənin sonuna qədər uzanan və ərqəvanlar, Boğaz şam ağacları və yüzillik çinarlarla əhatələnmiş qaranlıq bağçasından, bitmiş və geridə qalmış təmtəraqlı mədəniyyətin izlərini sezir, bir zamanlar bir az bizə bənzəyən bəzi adamların burada bambaşqa həyat yaşadıqlarını, amma artıq bu zamanların keçdiyini və bizlərin də bu insanlardan bir az daha fərqli - onlardan daha yoxsul, daha əzgin - olduğumuzu hiss edərdim. İstanbulun keçmiş mərkəzi, tarixi yarımada, 19-cu əsrin ortalarından etibarən müəyyən şəkildə yoxsulluğun, çürümənin, məğlubiyyətin, demoqrafik partlayışın, bir-bir məğlub olunan müharibələrin və qərbləşmənin təsirində olan müasir Osmanlı bürokratiyasının böyük binalarıyla xirtdəklənib əzilərkən, eyni bürokratiya, varlılar və paşalar, yayda uzaqlaşıb qaçdıqları Boğaz sahillərində tikdirdikləri sahil evlərinin ətrafında xarici aləmə qapalı olan mədəniyyət yaratdılar. İlk vaxtlarda avtomobil yolunun olmaması, 19-cu əsrin ortalarından etibarən isə gəmi yoluna və limanlara baxmayaraq İstanbulun hələ bütöv bir hissəsi olmadığı üçün xaricilərin əl-qolunu yellədərək gəzə bilmədikləri bu yerlər və xaricə qapalı mədəniyyəti haqqında vaxtilə orada yaşayan osmanlılar da nə isə yazmadığı üçün məlumatımız daha çox ikinci, üçüncü nəslin həsrətlə qələmə aldığı xatirələrə söykənir.
Bu xatirə yazarları içində ən parlağı sevərək oxuduğu Prousnun həssaslığını və uzun cümlələlərini “Boğaziçi mədəniyyəti” dediyi bu yerə köçürən Abdülhak Şinası Hisar idi (1887-1963). Uşaqlığını Rumelihisarında bir sahil evində keçirən, gəncliyinin bir qismində Parisdə şair yoldaşı Yahya Kemal (1884-1958) ilə birlikdə siyasət elmi oxuyan və Fransa yazıçılarından təsirlənməyi öyrənən Hisar “Boğaziçi mehtabları” və “Boğaziçi sahil evləri” adlı kitablarında yox olub gedən bu xüsusi mədəniyyəti və aləmi “bir müddət də yaşada bilmək üçün əlindən gələn bütün diqqət və etina ilə keçmiş zamanların naqqaşı kimi hörmək və işləmək” ehtiyacını hiss etmişdi.
Boğaziçindəki aylı gecələrdə qayıqlarla toplanıb, uzaq bir qayıqda çalınan musiqi fəslini dinləmək və ay işığını və sulardakı gümüşü oyunlarını seyr etmək üçün erkəndən aparılan hazırlıqlardan başlayaraq, bütün bir günü və uzun gecəni, səssizlikləri, sevgiləri, alışqanlıqları və yazarın israrla üzərində dayandığı incə mərasimləriylə yazılan “Boğaziçi mehtapları” adlı kitabın “sükut fəsli” hissəsini aradabir yenidən açıb oxumaqdan, içinə girə bilmədiyim üçün bu itkin dünyaya görə kədərlənməkdən və keçmişə həsrətlə dolu yazarın bu itmiş aləm içərisində nifrət, insan zəifliyi, güc və iqtidar ilə düzəlmiş, şeytanı və pis olanı görməzliyə vurmasına hirslənməkdən xoşlanıram: aylı gecələrdə durğun dənizdə qayıqlarla toplanıb dinlənilən musiqi fəsli susub, gecənin səssizliyi başladığı zamanlarda “külək əsmədiyi halda sular bəzən sanki öz içlərindən gələn xəfif ürpərişlə mənəviləşirdi” deyə A.Ş.Hisar yazırdı.
Anamla getdyimiz qayıq gəzintilərində də Boğaz təpələrinin içindən gələn rənglər mənə kənardan gələn işığın əks olunması kimi görünmürdü. Sanki damların, çinar və ərqəvan ağaclarının, birdən gözümüzün önündən sürətlə keçən qağayıların qanadlarının yarıyıxıq qayıqxana divarlarının içindən xəfif-solğun bir işıq saçdığını zənn edərdim. Yoxsul uşaqların sahil yollarında dənizə cumduğu ən isti yay günlərində belə Boğaziçində günəş iqlimə və mənzərəyə bütünlüklə hakim deyildir.
Yay axşamüstülərində də göyün qızılı rəngiylə Boğazın öz sirli qaranlığını birləşdirdiyi o bənzərsiz işığı seyr etməyi, onu başa düşməyi sevirəm. Köpük-köpük çılğıncasına axan, önünə gələn qayıqları dəlicəsinə sürükləyən suyun, mənim ona təəccüblə baxdığım iki addım aralıdakı başqa guşədə Monetin nilufərli hovuzu kimi ağır-ağır silkələnərək rəng dəyişdirdiyinə baxmağı də xoşlayıram.
1960-cı illərin ortasında Robert Kollejdə liseydə oxuyarkən səhər erkəndən Beşiktaşdan Sarıyerə gedən avtobuslarda camaatla birlikdə ayaq üstə dayanarkən qarşı sahildən Asiya təpələrinin arxasından günəşin doğumunu və qaranlıq, sirli dəniz kimi tərpənən Boğazın sularının rəng dəyişdirərək işıqlanmasını seyr etməyi sevərdim. Şəhərdə bir yarpağın belə tərpənmədiyi sisli bahar gecələrində, ya da aysız, küləksiz və səssiz yay gecələrinin birində Boğaz sahilində sadəcə öz ayaq səslərini eşidərək təkbaşına gəzən qüssəli bir kişi birdən Akıntıburuna, ya da Aşiyan qəbiristanlığının önündəki fənərə çatdıqda səssizlik içində anidən bütün coşqunluğuyla gurlayan axıntının ürpərtici səsini eşidincə və suyun haradan aldığını bilmədiyi işıqda parıldayan bəmbəyaz köpüklərini qorxuyla sezincə, bir zamanlar mənim də etdiyim kimi və lap A.Ş.Hisar kimi Boğazın özünə xas ruhu olduğunu görüb təəccüblənir.
Sərv ağaclarının, vadilərdəki qaranlıq qoruqların, tərk edilmiş, boşaldılmış baxımsız sahil evlərinin, kim bilir nə daşıyan qırıq-sökük paslı gəmilərin rəngindən, Boğaz gəmilərinin və sahil evlərinin ancaq bu sahillərdə bir ömür sərf etmiş olanların anlaya biləcəyi şeirindən, bir zamanlar böyük, güclü, son dərəcədə özünməxsus üslubu nail olmuş mədəniyyətin dağıntıları arasında həyatın ləzzətini kəşf etməkdən və tarixə və mədəniyyətlərə əhəmiyyət verməyən bir uşağın şad olmaq, əylənmək, bu dünyayı səmimiyyətlə anlama iştahıyla, əlli yaşındakı yazarın qərarsızlıqlarından, ağrılarından, yaşam dediyi zövq və təcrübələrindən bəhs edirəm. Boğazın, İstanbulun, qaranlıq küçələrin gözəlliyindən, ya da şeirindən nə zaman söz açmağa başlasam, içimdən bir səs məndən əvvəlki dövrlərin yazarları kimi yaşadığım həyatın əksikliyini özümdən gizləmək üçün yaşadığım şəhərin gözəlliklərini şişirtməməyin vacibliyini mənə söyləyir. Şəhər bizə gözəl və sehrləyici görünürsə, həyatımız da elə olmalıdır. İstanbul haqqında yazan məndən əvvəlki dövrün bir çox yazarı şəhərin gözəlliyindən başlarının gicəlləndiyini hər dəfə yazdıqda, bir tərəfdən məni hekayələrinin və dillərinin ovsunlu havasıyla təsirləndirərkən, digər tərəfdən də söz açdıqları böyük şəhərdə artıq yaşamadıqlarını, onların artıq qərbləşmiş İstanbulun müasir rahatlıqlarını üstün tutduqlarını mənə xatırlatdılar. İstanbulu ölçüsüz və lirik bir coşqunluqla tərifləməyin əvəzinin artıq o şəhərdə yaşamamaq, ya da “gözəl” hesab olunana kənardan baxmaq olduğunu onlardan öyrəndim. Bunun günahkarlıq duyğularını ruhunda hiss edən yazar şəhərin dağıntı və hüznündən dəm vurduqda bunların öz həyatına saldığı sirli işıqdan söz açmalı, şəhərin və Boğazın gözəlliklərinin tilsiminə düşdükdə öz həyatının səfalətini və şəhərin keçmişdə qalmış müzəffər və xoşbəxt havasına özünün heç yaraşmadığını xatırlamalıdır.
Anamla getdiyim qayıq gəzintisi bir-iki dəfə axıntıya qapılmaq, keçən gəminin dalğalarıyla silkələnmək kimi bir neçə “təhlükədən” sonra bitdikdə qayıqçı bizi axıntının sahilə xeyli yaxınlaşmadığı Rumelihisarı burnundan əvvəl Aşiyanda düşürür, anamla Rumelihisarına, Boğazın bu ən dar nöqtəsinə qədər gedir, iki qardaş Rumelihisarının kənar həyətinə bəzək kimi qoyulmuş Fatih dövründən qalma toplarla başımızı qatır, sərxoşların, evsizlərin içində yatıb gecələdiyi bu iri silindirlərin içindəki şüşə qırıqları, zibillər, tənəkə parçaları, siqaret kötüklərindən İstanbulun və Boğazın böyük tarixi mirasının indi orada yaşayanların əksəriyyəti üçün qaranlıq, sirli və anlaşılmaz olduğunu sezərdik.
Rumelihisarı yükboşaltma limanına gəldikdə anam limanın digər tərəfində yarısı daş döşənmiş yol, yarısı da səki olan və kiçik çayxananın işğal etdiyi bir yeri göstərib “burada əvvəllər taxta sahil evi vardı” deyə bizə xatırladırdı.
“Mən balaca olduğum vaxt babamız yayda bizi buraya gətirirdi”. Hər səfərində qorxuducu, köhnə, xaraba bina, dağılıb yandırılmağa layiq olacaq viranə kimi xəyal etdiyim bu yaylaq evi haqqında fikrimdən heç çıxmayan ilk əhvalat paşa qızı olan və aşağı mərtəbədə yaşayan ev sahibəsi qadının o illərdə - 1930-cu illərin ortasında oğrular tərəfindən sirli bir şəkildə öldürülmüş olmasıydı.
Bu əhvalatın qaranlıq tərəfinə çox meyl etdiyimi gördükdə, yox olmuş sahil evinin qayıqxanasının izlərini bizə göstərərkən anam başqa bir əhvalata keçər, nənəmizin bişirdiyi yeməyi qətiyyən bəyənməyincə babamızın hirsləndiyi vaxt yeməyi qazanla birlikdə pəncərədən aşağı, Boğazın dərin və axıntılı sularına necə atdığını gülümsəyərək kədərlə danışırdı.
Atamla dalaşdıqdan sonra anamın gedib yanlarında qaldığı uzaq qohumunun İstinyədə tərsanəyə baxan sahil evi vardı. Oranın da sonralar uçub-töküldüyünü xatırlayıram. Mənim uşaqlığımda dövrün yeni varlıları, yavaş-yavaş dövlətlənməyə başlayan istanbullu burjualar üçün Boğaz evləri heç də cəlbedici yerlər deyildi. Keçmiş Boğaz evləri küləyə və qış soyuğuna qarşı davamlı da deyildi və isidilmələri belə çətin və məsrəfli idi. Cümhuriyyət dövrünün yeni dövlətliləri Osmanlı paşaları qədər güclü olmadıqları və Taksim ətrafındakı səmtlərdə, uzaqdan Boğaza baxan binalarda yaşayarlarsa özlərini daha qərbləşmiş hiss edəcəkləri üçün keçmiş Boğaz evlərini hakimiyyətdən uzaqlaşmış Osmanlı ailələrindən, yoxsullaşmış paşa uşaqlarından, A.Ş.Hisar kimilərinin qohumlarından satın almadılar. Beləcə şəhərin sürətlə böyüdüyü 1970-ci illərə qədər Boğazın böyük taxta imarətlərinin və sahil evlərinin çoxu, içlərindəki dəli saraylılar, bir-birilərilə mal-mülkə görə dava edən paşa nəvələriylə birlikdə çox vaxt mərtəbə-mərtəbə, hətta otaq-otaq bölünüb kirayəyə verilərək, baxımsızlıqdan çürüyərək rəngləri tökülüb, taxtaları soyuq və nəmdən qaralaraq və yerində bina tikilməsi ümidiylə xaincəsinə yandırılaraq mənim uşaqlıq dövrümdə yox olub getdi.
1950-ci illərin sonunda atamın, ya əmimin istifadə etdiyi 1952-ci il modeli “Rodge” markalı maşın ilə hava almaq üçün Boğaz gəzintisinə çıxmaq bazar səhərlərinin vazkeçilməz vərdişi idi. Bizlər itib gedən bu Osmanlı mədəniyyətinə görə bir az kədərlənsək belə, Cümhuriyyətin yeni varlılarından olduğumuz üçün “Boğaziçi mədəniyyəti” bizə itki duyğusu və hüzndən çox böyük bir mədəniyyətin son işartıları olmağın qürurunu və təsəlli duyğusunu verirdi. Boğaza hər dəfə getdikdə mütləq Emirqana baş çəkilib “Çinaraltı” kafesində kağız halvası yeyilir, bir yerdə, Bebekdə, Emirqanda sahil boyunca gəzişir, Boğazdan keçən gəmilər seyr edilir, yolda anam maşını saxlatdırıb bir saxsı, ya da iki iri ağ balıq alırdı. Yaşım artdıqca ana-ata-iki oğlan uşağından ibarət ailə gəzintilərimizdən bezdiyimi, darıxdığımı xatırlayıram. Kiçik ailə davaları, qardaşımla hər dəfə dərin bir rəqabət və davaya çevrilən oyunlar, bir maşına doluşub bina həyatından kənarda nəfəs almağa çalışan kiçik ailənin dərd-qəmləri Boğazın havasını zəhərləyirdi. Amma bu kiçik bazar gəzintilərinə hər səfərimdə də çıxardım. Sonrakı illərdə Boğaz yollarında başqa maşınların içində, yenə bizimkilər kimi bazar gəzintisinə çıxmış, narazı, qovğalı, səs-küylü başqa ailələr görmək təkcə öz həyatımın çox da özəl olmadığını mənə xatırlatmaz, Boğazın istanbullu ailələr üçün bəlkə də yeganə sevinc qaynağı olduğunu sezdirirdi. Uşaqlığımın Boğazını özəl bir yer edən bir çox şey yavaş-yavaş, lap bir-bir yanan sahil evləri kimi yox olunca Boğaza getmək mənə eyni zamanda xatirə ləzzəti də verməyə başladı. Qədim torların yox olmasından, bir torun ağlarla balıqlara qurulan bir növ qapan olduğunu atamın necə danışmasından, qayığıyla ev-ev gəzərək şəhərdə meyvə satan satıcı qayıqlarından, anamla getdiyimiz Boğaz çimərliklərindən, Boğazda üzməyin ləzzətindən, bir-bir bağlanan, tərk edilən, sonra da lüks yeməkxanaya çevrilən Boğaz limanlarından, bu limanların yanında qayıqlarını çəkən balıqçılardan, onların qayığıyla kiçik gəzintiyə çıxmağın qeyri-mümkün olmasından artıq mən də söz açmaqdan xoşlanıram. Amma Boğazı mənim üçün Boğaz edən şey yenə də hələ uşaqlığımdakı ilə eynidir. Boğaz mənim üçün adamı sağaldan, yaxşılaşdıran, şəhəri və həyatı möhkəmləndirən, bitməz-tükənməz yaxşılıq və xeyirxahlıq qaynağıdır.
“Həyat bu qədər pis ola bilməz” - deyə bəzən düşünürəm. “Hər necə olsa da, sonunda adam Boğazda gəzintiyə çıxa bilər”.

7. MELLİNQİN BOĞAZ MƏNZƏRƏLƏRİ

Boğaz mənzərələrini çəkən bütün Qərb rəssamları içərisində görmənin və seyretmənin ləzzətini mənə ən çox daddıran və mənə ən inandırıcı gələn Mellinqdir. Rəssamın 1819-cu ildə çap olunan və adı belə mənə şairanə görünən “İstanbulda və Boğaz sahillərində pitoresk səyahət” adlı rəsm əsərləri və qravürlərindən təşkil olunmuş kitabının təkrar nəşrini naşir-şair yeznəm Şevket Rado 1969-cu ildə çap etdirmiş, içimdəki rəsm atəşinin alov-alov yandığı günlərdə bizə hədiyyə etmişdi. Hər bir guşəsinə saatlarca diqqətlə baxacağım bu rəsm keçmişdəki qüsursuz Osmanlı-İstanbulun bax bu olduğu duyğusunu mənə verirdi. Bu gözəl əksolunma Mellinqin memar və riyaziyyatçı dəqiqliyilə incə işlədiyi təfərrüatlarla qaynaşan sulu boya-quaş rəsmlərindən çox, bu rəsmlərdən özümü yoxlayaraq çəkdiyim qravürlərin ağ-qara cizgilərinə baxarkən içimdə oyanır. Heç olmasa keçmişin şahanə olduğuna özümü inandırmaq istədiyim zamanlarda - Qərb ədəbiyyat və sənətinin gücünə hədsiz inanmaq adamı bəzən belə bir İstanbul millətçiliyinə sövq edə bilir - Mellinq qravürlərinə baxmaq təsəllidir. Bu təsəlliyə, bu gözəllik və tikililərin çoxunun yox olduğu duyğusu hüznlə müşayiət edir. Digər tərəfdən Mellinqin rəsmlərini gözəl edən cəhətin bu itki duyğusu olduğunu da məntiqim mənə ifrat həyəcan anlarımda xatırladır. Bəlkə bir az da qəmlənmək üçün o rəsmlərə baxıram.
1763-cü il təvəllüdlü Antoine-İgnace Mellinq əsl avropalı, soyunda italyan və fransız qanı olan almandır. Karlsburda Grandük Karl Fridrixin sarayında heykəltəraş olan atasının yanında onun sənətini öyrəndikdən sonra Strasburqda əmisinin yanında rəsm, memarlıq və riyaziyyatı öyrənmişdi. On doqquz yaşındaykən o günlərdə yavaş-yavaş yüksəlməyə başlayan Şərq romantizminə görə çıxdığı bir səyahət onu İstanbula gətirmiş olmalıdır. Gəldiyi gün şəhərdə hər halda on səkkiz il qalacağını da heç təsəvvürünə gətirmirdi. Mellinq İstanbulda get-gedə böyüyən əhaliyə sığınacaq verən bugünkü Bəyoğlunun ilk ailələrinin köçdüyü Pera bağlarında, kosmopolit kübar həyatına başlayan səfirliklərin ətrafındakılara ilk öncə dərs verməyə başladı. Danimarkanın keçmiş İstanbul səfir vəkili baron de Hübcsh-ün Böyükdərədə inşa etdirdiyi sahil evinin bağçasını gəzən III Səlimin bacısı Haticə Sultan belə bir bağça saldırmaq istəyincə, gənc Mellinq tövsiyə edildi. Mellinq padşah kimi Qərb yeniliklərinə həvəsli olan bacısına əvvəlcə güllər, akasiya, yasəmənlərlə labirint şəklində qərb tərzində bağça saldı. Daha sonra Haticə Sultanın Defterdarburnundakı (bugünkü Ortaköy və Kuruçeşmə arası) sarayına əlavə kiçik bir köşk tikdi. Yazıçı Ahmet Hamdi Tanpınar (1901-1962) bu gün yox olan və Mellinqin rəsmlərindən tanıdığımız bu sütunlu, neoklassik Avropa tərzli tikilinin Boğazın varlığına uyğunlaşdığını, hətta “qarışıq zövq” dediyinin yaradılmasında təsirli olduğunu söyləyir. Mellinq III Səlimin yaylağı olan Beşiktaş sarayında da eyni şəkildə neoklassik, amma Boğazın havasına tamamilə uyğun gələn əlavələr, iç tərtiblər etdi. Bir yandan da Haticə Sultan üçün bugünkü mənada sənət məsləhətçisi, ya da “daxili dekor ustası” kimi işlər görürdü. Onun üçün saxsılar alır, naxışlı salfetlər üzərinə muncuqla işləmələr edir, elçi xanımlarını bazar günləri sahil evində gəzdirir, ya da miçətkən hazırlayırdı.
Bütün bunları onların bir-birinə yazdığı və bu gün xüsusi kolleksiyada saxlanılan məktublardan bilirik. Mellinq ilə Haticə Sultan kiçik bir intellektual kəşf etmiş və bir-birilərinə yazdıqları məktublarda Atatürkün 1928-ci ildəki “əlifba inqlabı”ndan yüz otuz il əvvəl türk dilini latın əlifbası ilə yazmağa başlamışdılar.
Bu məktublar sayəsində o günlərdə xatirə və roman yazmaq vərdişi olmayan İstanbulda bir padşah bacısının təxminən necə danışdığını da öyrənirik:
“Mellinq kalfa (usta köməkçisi-tərc.)”… miçətkən hansı gün gələcək? Aman, sabah istəyirəm… Dərhal işləyəsən, görüm səni… Çox qəribə bir bıçaq şəklidir… İstanbul rəsmini göndərmə, bu solmadı… Stulları istəmirəm, bəyənmədim. Ulduzlu stullar istəyirəm… İpək az olsun, zərli bafta çox olsun. Gümüş siyirtmə üçün rəsm gördüm, amma düzəltdirmə, əvvəlki rəsm qalsın, qətiyyən dəyişmə… İnci və pulcuğun pulunu martedi (çərşənbə axşamı) günü verərəm…” və s.
Latın hərflərindən başqa bir az da italyan dilində öyrəndiyi bəlli olan Haticə Sultan Mellinqə bu məktubları yazarkən otuz yaşına hələ çatmamışdı. Ərzurum qubernatoru olan əri Seyyid Ahmed Paşa çox vaxt İstanbulda olmurdu. Napoleonun Misir səfəri əleyhinə qəzəb yarandığı günlərdə Mellinq cenevrəli bir qızla evləndi və eyni günlərdə Haticə Sultana yazdığı kədərli məktbularından da aydın olduğu kimi, bir səbəb göstərilmədən gözdən düşdü:
“Əfəndim, qulları (mən) şənbə günü nökərimi göndərdim aylığı almağa… Demişlər artıq aylıq yoxdur… Əfəndimizdən bu qədər yaxşılıq gördüyüm üçün inanmadım bu təmbehi buyurduğuna… Zənn edirəm bu boşboğazlığı qısqanmaq boş söhbətdir, baxırlar ki, əfəndimiz qullarını sevir… İndi qış gəlir, Bəyoğluna gedəcəyəm, lakin necə gedəcəyəm… Pul yoxdur. Ev sahibi kirayəni istəyir, kömür, odun, mətbəx şeyləri lazımdır və artıq mənim qızım çiçəyə tutulub, həkim 50 qəpik istəyir, necə edim? Neçə dəfə yalvardım, nə qədər yol və qayıq xərci verdim, bir xeyirli cavab çıxmadı… Bir axça əlimdə yoxdur, yalvarıram… Əfəndim, belə buraxmayın məni, çox yalvarıram…”. Yalvardığı Haticə Sultandan bir cavab çıxmayınca, Mellinq bir tərəfdən Avropaya dönmə hazırlıqlarına başlayarkən, bir yandan da ona pul qazandıracaq işlərə girişdi. Padşaha yaxınlığına görə çəkməyə lap əvvəldən başlamış olduğu təfərrüatlı böyük rəsmlərini qravürlü kitab şəklinə gətirmək ideyasını həmin vaxtlarda inkişaf etdirməyə başladı. Fransanın İstanbuldakı səfir vəkili, məşhur şərqşünas Pierre Rufinin də köməyilə Paris ilə yazışmağa başladı. Mellinqin 1802-ci ildə Parisə gedişindən sonra çap olunması on yeddi il çəkəcək (Mellinq artıq 56 yaşında olduğu vaxt) və Parisdə dövrün ən məşhur qravürlərinin üzərində işləyəcəyi kitabın ilk hazırlıq mərhələlərində rəssamın təfərrüatları bütün gerçəkliyilə, olduğu kimi əks etdirməkdə çox usta olduğu fikri vurğulanmışdı. Bu gün bu böyük kitabın qırx səkkiz böyük qravürünə baxarkən içimizə ilk işləyən şey gerçək təfərrüatlara bu sədaqət və dəqiqlikdir. İtmiş dünyanın mənzərələrinə baxarkən, Boğazın və İstanbulun gözəlliklərini könül rahatlığı ilə seyr edə bilmək üçün ağlın istəklə axtardığı həqiqət duyğusunu Mellinq memarlıq təfərrüatlarına dəqiqliyi və perspektivin şıltaqlıqlarıyla hünərlə oynamasıyla verir. Bu qırx səkkiz tablo içərisində ən xəyali olan padşahın hərəmxanasının içini göstərən tablo belə memarlıq kəsiyi olması, perspektivin “qotik” imkanlarının istifadə olunması hərəmxana qadınlarının Qərbin hərəmxana və cinsi fantaziyalarından xeyli uzaq vüqar və zəriflik ilə işləndiyi üçün istanbullu tamaşaçıda belə güclü bir gerçəklik və ciddilik duyğusunu oyandırır. Rəsmlərinin akademik və ciddi ruhunu Mellinq qırıq-bucaqlarına yerləşdirdiyi təfərrüatların insani cəhətliyi ilə tarazlayır. Hərəmxananın giriş hissəsində, kənarda ayaq üstündə dayanaraq bir-birilərini məhəbbətlə qucaqlayan, dodaq-dodağa yaxınlaşan iki hərəmxana qadınını görürük. Amma dövrün bu cür təfərrüatlara həvəsli başqa qərb rəssamlarının etdiyindən fərqli olaraq, Mellinq onları nə qabardır, nə də yaxınlıqlarını dramlaşdıraraq rəsmin mərkəzinə çəkir. Mellinqin İstanbul mənzərələrinin sanki mərkəzi yoxdur. Bəlkə də onun İstanbuluna özümü bu qədər yaxın hiss etməyimin (təfərrüatı vermə ciddiyyətindən sonra) ikinci səbəbi budur. Kitabın sonunda yer alan xəritədə Mellinq bu böyük 48 tablonun hər birini İstanbulun hansı guşəsindən və hansı bucadan görərək çəkdiyini bir topoqraf dəqiqliyilə işarələyib.
Amma rəsm əsərləri lap Çin rulonları kimi, ya da bəzi sinemaskop filmlərdəki kamera hərəkətləri kimi görüntünün mərkəzi və sonu olmadığı duyğusunu məndə oyandırır. Mellinq heç bir rəsminin mərkəzinə dramatikləşdirilmiş insan fiqurlarını da çəkmədiyi üçün, lap uşaqlığımda Boğazı gəzərkən bir buxtanın arxasınca digəri ortaya çıxdıqca, ya da sahil boyunca irəliləyən yolun hər qıvrımında mənzərə təəccübləndirici şəkildə dəyişdikcə hiss etdiyim kimi, bu kitabın səhifələrini çevirib ağ-qara mənzərələrə baxdıqca İstanbulun mərkəzsiz və sonsuz olduğu duyğusu uşaqlıq nağılı kimi içimdə canlanır.
Mellinqin Boğaz mənzərələrinə baxmaq uşaqlığımda boş gördüyüm və üzəri qırx ildə çirkin binalarla əhatələndikcə artıq boş gördüyümü də unutduğum Boğaz təpələrini, yamacları, vadiləri, onları ilk dəfə gördüyüm vəziyyətlərilə görüb uşaqlığımın mənzərələrinə dönə bilmək sehrini mənə yaşatmaz, sadəcə Boğazın zamanda geriyə getdikcə səhifə-səhifə açılan gözəlliklərinin arxasında cənnət bir tarix olduğunu, mənim həyatımın da keçmişdəki bu cənnətdən bəzi xatirələr, mənzərələr və məkanlarla düzəldiyi düşüncəsini kədərli və şən hisslərlə yaşadır. Kədərlə sevincin görüşdüyü bu nöqtədə ancaq Boğazı yaxından tanıyanların biləcəyi bəzi təfərrüatların ardıcıllığının fərqinə varmaq mənə bu rəsm əsərlərinin zamandankənar cənnətdən çıxıb, mənim indiki həyatıma qarışdığı təəssüratını yaradır. Bəli, deyirəm öz-özümə, Tarabya buxtasından çıxar-çıxmaz sakit dəniz birdən-birə Qara dənizdən gələn poyrazla (külək növünün adı-tərc.) dalğalanır və tələsən, hirsli dalğaların arxasında eynilə Mellinqin çəkdiyi kimi bu qəzəbli, kiçik və səbirsiz köpüklər peyda olur. Bəli, axşamüstü Bebek arxasındakı qoruqlar, ancaq mənim kimi, Mellinq kimi oralarda on illər keçirmiş birinin hiss edə biləcəyi növdən öz içlərindən çıxan bu növ bir qaranlıqla dərinləşir. Bəli, Boğaz şam ağacları və sərvlər İstanbul mənzərəsinə həmişə bu zəriflik və qüvvə ilə yerləşir.
Ənənəvi islam bağçasının və islam rəsmlərində Cənnətin vazkeçilməz qəhrəmanları olan sərvlər də Mellinqin Boğaz rəsmlərinə eynilə İran miniatürlərində olduğu kimi mənzərəyə şairanə ahəng verən zərif və ciddi bir qaranlıq ləkə kimi yerləşir. Mellinq qıvrım-qıvrım Boğaz şamlarını çəkərkən belə, başqa bəzi Boğazı və İstanbulu çəkən qərbli rəssamlardan fərqli olaraq, baxışını ağacın budaqları arasına salıb dramatik bir həyəcan, ya da çərçivə təsirinin arxasınca qaçmır. Bu baxımdan miniatür rəssamlarına bənzəyir: lap ağaclar kimi insanları da ən emosional anlarında belə uzaqdan görür. İnsan bədəninin hərəkətlərini ustalıqla çəkə bilməməsi, bəlkə də buna görə jestlərlə heç maraqlanmaması, ya da qayıqları, gəmiləri Boğaz suları üzərinə (xüsusilə bizə dik gəlirsə) bəzən bacarıqsızcasına yerləşdirməsi və tikililərlə insanları, o qədər fikir verməsinə rəğmən bəzən uşaqyana qeyri-nisbi çəkməsi Mellinqin şəkillərinə bəlli bir şairanəlik verərək onu istanbullunun onu daha asanlıqla qəbul edə biləcəyi rəssama çevirir. Haticə Sultanın sarayındakı, ya da hərəmxanadakı növ-növ qadın fiqurlarının da hamısının bacılar kimi oxşar üzlə çəkilməsində baxanı gülümsədən saflıq vardır.
Mellinqi cəlbedici edən şey islam miniatürlərinin ən yaxşısından və İstanbulun qızıl dövrünün uşaqlığından çıxmış kimi görünən bu saflığı başqa heç bir şərq rəssamının edə bilməyəcəyi memarlıq, topoqrafik və gündəlik həyatın təfərrüatlarıyla incəliklə birləşdirməsidir. O zaman Kızkulesi isə Üsküdadarın Peradan görünüşü, ya da baxış bucağı xəritəsində işarələdiyi kimi, bu sətirləri yazdığım Cihangirdəki iş otağından qırx addım aralıda bir nöqtədən, Topxana arxasından çəkdiyi bir kafenin pəncərələrindən Topqapı sarayı, ya da Eyüp arxasından İstanbulun görünüşü həm tanış, hər zamankı mənzərə olur, həm də bir cənnət mənzərəsi. Bu cənnət Osmanlı sarayının Boğazı yunan balıqçı kəndləri sırası deyil, yaşanılacaq məkan kimi gördüyü və eyni zamanda Osmanlı memarlığının Qərbin cazibəsini görüb, saflığından əl çəkdiyi zamana da uyğun gəlir. Mellinqə görə III Səlimdən əvvəlki Osmanlı dövrləri mənə çox uzaqmış kimi görünür.
Marguerite Yourcenarın, Piranesinin Mellinqdən otuz il əvvəl çəkməyə başladığı Roma və Venesiya mövzulu qravürləri bir zamanlar tədqiq edərkən etdiyini, mən də “əlimi böyüdücü alıb” Mellinqin çəkdiyi İstanbul mənzərələrində hərəkət edən istanbullulara baxmaqdan zövq alıram. Məsələn, Mellinqin santimetrinə qədər təfərrüatlarını düzgün çəkə bilmək üçün Topxana bulağı və meydanını göstərən rəsmdə sol kənardakı qarpızsatanı (piştaxtası və müştəriyə qarpızı təklif etməsi bu gün də eyni tərzdədir), ya da bu dəfə əsərin aşağı orta hissəsindəki digər qarpızsatanın stulda oturuşuna diqqətlə baxmaqdan xoşum gəlir. Mellinqin İstanbul abidələri içərisində incəliyinə görə çəkməyə bu qədər önəm verdiyi və vaxtilə dəniz səviyyəsindən yüksəkdə olduğunu şəkildə gördüyümüz çeşmə bu gün ətrafındakı yolların plitə daşları, üzərinə asfalt çəkilərək yüksəlməsi nəticəsində çuxurda qalmışdır. Rəssamımızın şəhərin hər guşəsində, hər bacasında görməkdən xoşlandığı anasının əlindən tutan uşaqları (Theophile Gautier-in əlli il sonra müşahidə edəcəyi kimi, uşaqla gəzən qadın hər zaman təkcə gəzən qadından daha hörmətli hesab olunacağı və narahat edilməyəcəyi üçün) İstanbulun hər guşəsində bu gün də olduğu kimi növ-növ qiyafət, kiçik stullar, ərzaq malları və üzlərində bezikmiş ifadəylə görünən səyyar satıcıları, Beşiktaşda sahil limanından qarmağını sakit dənizə sallandıran gənc oğlanı (Mellinqi o qədər sevirəm ki, Beşiktaş sahilində dənizin heç bir zaman bu qədər sakit ola biləcəyini söyləməyə dilim gəlməz), o oğlandan on beş addım uzaqda yan-yana duran (və “Bəyaz Qala”nın türkcə nəşrinə daxil etdiyim) iki əsrarəngiz kişini, Kandilli təpəsində ayı oynadan kişi ilə dəfçalan köməkçisini, ya da Sultanahmed meydanında (Mellinqin fikrincə Hipodrom) mərkəzdəki bütün qələbəlikdən və abidələrdən əsl istanbullu kimi bixəbər görkəmdə yüklənmiş atının yanında ağır-ağır yeriyən kişini, camaata arxasını çevirib eyni rəsmin bir guşəsində - lap uşaqlığımdakı kimi - üçayaqlı stolunda simit satan satıcını, bir müddət sonra unutduğum bir çox kiçik təfərrüatı yenidən kəşf etməkdən çox xoşum gəlir.
Piranesinin əsərlərindən fərqli olaraq istanbullular hansı tarixi binanın, hansı cəlbedici mənzərənin ətrafında dururlarsa-dursunlar, memarlıq və təbiət tərəfindən əzilmirlər. Piranesi kimi bir perspektiv sevgisi olmasına rəğmən Mellinqin rəsmləri dramatik deyildir (Topxana sahilində “qayıqçı davası”na başlamış qayıqçılar belə!) Piranesinin insanı əzən, bir növ əcinnə, dilənçi, şikəst, qəribə adam görkəminə salan dağıdıcı və dramatik memarlığı şaqulidir. Mellinqdə isə heç bir şeyi qabartmadan, azad insan gözünün baxış dairəsinin bütün genişliyilə əla və şən bir dünyada gəzinən üfüqi hərəkət görürük. Bu, Mellinqin rəsm hünəri, ya da zərifliyindən çox, İstanbulun coğrafiyasının və memarlığının ona təqdim etdiyi şəraitdir. Bunu hiss edə bilməsi üçün İstanbulda on səkkiz il yaşaması lazım idi. Mellinq şəhərdən ayrıldıqda həyatının yarısını İstanbulda keçirmiş hesab olunurdu. Bu, təhsilini aldığı deyil, həyat haqqında əsl düşüncələrinin yarandığı, çörək qazanmağa çalışdığı, işləyib ilk əsərlərini yaratdığı on səkkiz il idi. Buna görə gözü orada yaşayanların İstanbulda gördüyü əsl təfərrüat və vasitələri ələ keçirməyində idi. Ondan 30-40 il sonrakı Vilyam Henri Bartlet (The Beauties of Bosphorus, 1835), Thomas Allom (Constantinople and the Scenery of the Seven Churches of Asia Minor, 1839) və Eguene Flandin (Lorient, 1853) kimi görkəmli rəssam və qravür ustalarının İstanbulda axtardıqları sehrli və ekzotik havayla Mellinq heç vaxt maraqlanmadı. “Min bir gecə” nağıllarından və o illərdə xüsusilə Fransada xeyli yüksəlişdə olan Şərq romantizmindən gələn və qısa müddətdə basmaqəlibləşmiş görüntülər də onu heç vaxt həyəcanlandırmadığı üçün rəsmlərində xəyali atmosferə uyğun kölgə və işıq oyunları ilə, sis və buludla təsir yaratmağa, şəhəri və adamları olduqlarından daha dəyirmi, qıvrılmış, gombul, şərqli, ya də əzik çəkməyə heç vaxt çalışmadı.
Mellinqin dünyagörüşü bu şəhərdə formalaşıb. O, şəhərdə gördüklərini çəkib. Amma o zamanlar İstanbul əhalisi özünü və şəhərini çəkməyi bilmədiyi, bu işlə heç maraqlanmadığı üçün Qərbdən gətirdiyi rəsm hünəri bu iddiasız rəsm əsərlərinə bir əcnəbi, yad haləsi verir. Şəhəri istanbullu kimi görüb qərbli kimi çəkdiyi üçün Mellinqin İstanbulu həm xatirələr, coğrafiya və camilər kimi tanış yerdir, həm də bənzərsiz, tək və buna görə də xariqüladə bir dünyadır. Bu şəkillərə hər dəfə baxdıqda bu dünyanın itmiş olmasından dolayı içimi kədər hissi bürüyür. Amma keçmişdə qalmış bu dünyanın az qala yeganə “düzgün” vizual şahidinin göstərdiyi kimi mənim İstanbulumun ekzotik, “sehrli”, ya da qəribə olmadığını, əslində uşaqlığımın Bozaziçindən çox şey götürdüyünü və sadəcə xariqüladə olduğunu Mellinqin əsərlərinə hər baxışımda görmək mənə təsəlli verir.

8. Anam, atam və yoxaçıxmaları

Bəzən atam uzaq yerlərə gedərdi. Onu xeyli müddət görə bilməzdik. Bu yoxluğun başlanğıcı qəribə şəkildə bizə hiss etdirilməzdi. İtkin düşdüyü, ya da oğurlandığı çox sonralar məlum olan velosiped, ya da artıq məktəbə gəlməyən sinif yoldaşı kimi yoxluğunun əməlli-başlı və ağrıyla fərqinə vardıqda bu yoxluğa çoxdan alışmış olduğumuzu da hiss edərdik. Atamızın nə üçün yoxa çıxdığı barədə açıqlama verilməz, bunun nə vaxt sona çatacağı haqqında da məlumat verilməzdi. Qardaşımla mən bu sualları verməməli olduğumuzu hiss edər, evin içindəki ümumi ab-havaya asanlıqla uyğunlaşardıq. Böyük bir binada əmimgil, bibilərim, nənəm, xidmətçilər, hamımızın birlikdə qələbəlik içində yaşamağımız bu əksikliyi unutmadan, amma soruşmadan yola verməyimizi asanlaşdırırdı. Bəzən unutduğumuz şeyin kədərini xidmətçi Əsma xanımın ifrat şəfqətlə bizi qucaqlamasından, nənəmin aşbazı Bəkirin bir dediyimizi iki etməməsindən, ya da bazar günləri Aydın əminin bizi “Dodge” markalı maşınıyla Boğaza aparmağa hədsiz həvəsli olmasından anlayardıq. Bəzən də vəziyyətimizin pis olduğunu anamın səhərlər telefonla xalalarımla, rəfiqələriylə, öz anasıyla uzun-uzadı danışmasından hiss edərdim. Anamın üzərində uzun krem rəngli, qırmızı qərənfilli səhər paltarı olurdu. Oturduğu stulda ayağını ayağının üzərinə aşırdığı üçün növ-növ qıvrımlarla fikrimi qarışdıraraq aşağı enən paltarın arasından bədəni kimi gözəl gecə paltarı və gözəl boynu görünür, o telefonla danışarkən qucağına çıxıb ona sıxılmaq, saçları, boynu, sinəsi ətrafındakı gözəl hissələrinə yaxınlaşmaq istəyirdim. İllər sonra atamla süfrə arxasında girişdikləri şiddətli deyişmədən sonra özünün də mənim üzümə qəzəblə söyləyəcəyi kimi, anamla atamın davalarının evə, bizə gətirdiyi fəlakət havasından xoşum gəlirdi. Anamın mənimlə məşğul olacağı anı gözləyərkən, üstü ətir şüşələri, makiyaj vasitələri, gül suyu və badam yağlarıyla dolu masasının önündə əyləşib, siyirmələrini həvəslə qarışdırır, çeşid-çeşid maqqaşlar, dırnaq təmizləyən, qaş qələmləri, qələm formasında şotkalar, daraqlar, ucu sivri alətlərlə başımı qatır, mənim və qardaşımın masanın səthi ilə üstündəki şüşənin arasına qoyulmuş körpəlik şəkillərimizə baxar (əynində eyni paltar olan anam uşaq arabasında otuzdurulan körpəsinə, yəni mənə bir qaşıq yemək verərkən, ikimiz də ancaq uşaq yeməyi reklamlarında rast gəlinən nəşəylə gülümsəyirdik) fotoşəkillərdə həmin vaxt mənim necə xoşbəxtlikdən çığırmadığımı düşünürdüm. Sonra yavaş-yavaş çoxalmağa başlayan can sıxıntısı və kədərdən qurtulmaq üçün illər sonra romanlarımda buna bənzərini edəcəyimi heç bilmədiyim oyuna baş vurardım. Anamın bəzək masasının güzgüsünün iki tərəfindəki şüşələri, saç şotkalarını və heç bir zaman açılmayan çiçək oymalı, qıfıllı gümüş qutunu masanın ortasına qoyar, başımı güzgünün mərkəzinə yaxınlaşdırar və güzgünün iki qanadını arada özüm qalacaq şəkildə birdən açınca güzgülərin öz aralarında çoxalaraq etdiyi dərin, soyuq və şüşə rəngli sonsuzluqda tərpənən minlərcə Orhan görərdim. Ən yaxınlıqdakı və ən böyük görüntülərə baxınca başımın heç görmədiyim arxa hissələri, arxasının yumurtavarı sivriliyi, eynilə atam kimi biri digərindən daha çömçəvari görünən qulağımın qəribəliyi məni təəccübləndirərdi. Daha maraqlısı hər dəfə bədənim kimi yad bir şeyi özümlə birlikdə gəzdirdiyimi hələ də mənə ürpərtiylə düşündürən ənsəmi görmək idi.
Üç güzgü arasına düşən sadəcə profilim deyildi, hər biri kiçik bucaqdan dəyişən və getdikcə daha da kiçilən onlarca, yüzlərlə, amma hər biri digərindən fərqli Orhanların əlimin bir hərəkətini eyni anda mütiliklə təqlid etmələri də məni qürurla əyləndirirdi. Qüsursuz bir qul olduqlarına inanana qədər onlara çeşid-çeşid hərəkətlər etdirirdim. Bəzən şüşənin yaşılımtıl sonsuzluğunda ən uzaqdakı Orhanı tapmağa çalışırdım. Bəzən təqlid edilən görüntülərimin, əlimin, ya da başımın bir hərəkətini eyni anda deyil, məndən kiçik bir an sonra təqlid etdiklərini görə bildiyimi sanırdım. Ən ürpərticisi yanaqlarımı şişirib, qaşlarımı çatıb, dilimi çıxarıb, üzümlə oynayarkən, ya da güzgülərin içindəki yüzlərcə Orhandan bir guşədəki səkkizinə, onuna fikir verərkən varlığımı unutduğum, qollarımın, barmaqlarımın öz-özünə etdiyi adi bir hərəkəti güzgülər dənizinin yaşılımtıl dərinliklərində on-on beş kiçik Orhanın eyni anda təqlid etməsi, amma əlimin o hərəkəti etdiyini bilmədiyim üçün bir anlığa uzaqdakı kiçik Orhanlardan bir dəstənin aralarında danışıb artıq özbaşına hərəkət etdiklərini güman etməyim idi. Əvvəlcə ürpərir, bunun da bir əksolunma olduğunu beynimin zarafat başa düşməyən hissəsilə qəbul etdikdən sonra eyni qorxuya yenidən qapılmaq üçün oyuna davam edirdim. Daha sonra güzgüləri sadəcə bir barmaq qədər yerlərindən oynadıb bucaqlarını dəyişdirməyim bu dəfə məni başqa-başqa Orhanlarla qarşı-qarşıa qoyurdu. Eynilə bir an məhvər nöqtəsini səhv salan fotoaparatın göz dəliyindən baxırmış kimi bu yeni sonsuz Orhanlar arasında ilk və ən yaxın görüntünün yerini və öz əsl yerimi (sanki onu da itirmişdim) bir an çarəsizcəsinə axtarmaqdan xoşum gəlirdi.
Bəzən anam və qardaşımla oynadığımız və məni hər gün uzun müddət əyləndirən bütün bu “yox olma”) oyunu zamanı beynimin ala bilməyəcəyi məlumatı ustalıqla ələyən bir tərəfi də son dərəcə seçici bir şəkildə anamın telefon söhbətlərinə, atamın harada olduğuna, nə vaxt qayıda biləcəyinə, ya da bir gün anamın da itib-itməyəcəyinə açıq olurdu.
Çünki bəzən də anam yox olurdu. Amma o yox olduğu zamanlarda açıqlama verilir, məsələn, “ananız xəstədir, Nəriman bibingildə dincəlir” deyilirdi. Lal güzgü qarşısındakı əksolmaların bir qisminə keçici də olsa yaxşı niyyətlə inanmağı bacardığım kimi, bu açıqlamaları ağlabatan hesab etdiyimi xatırlayıram. Bizi nənəmin aşbazı, ya da qapıçı İsmail əfəndiyə tapşırıb, paraxodlarla, avtobuslarla İstanbulun başqa bir guşəsindəki, məsələn, Erenköydəki bir qohumun, ya da İstinyədəki bir başqasının evinə anamızı ziyarətə gedərdik. Bütün bu səfərlərdən beynimdə kədərdən çox macəra ləzzəti özünə yer tapırdı.
Qardaşımın yanımda olması, təhlükələrlə məndən əvvəl onun üzləşəcəyi kimi bir inam məni qoruyurdu. Evlərinə, yalılarına (sahil evi-tərc.) getdiyimiz anamız tərəfdən uzaq-yaxın bəzi qohumlar, yaşlı, sevimli, şəfqətli xalalar və mənə qorxunc görünən tüklü əmilər bizi əzizləyib oxşadıqdan, evdə diqqətimizi cəlb edən qəribə şeyi - qalaq-qalaq sarıbülbülü, İstanbulun qərbləşmiş bütün evlərini ziyarət etdiyini sandığım alman barometri (Bavyera kəndlisi qiyafəsindəki ər-arvad, havanın vəziyyətinə görə bir evə girib-çıxırdılar), ya da hər yarım saatda ona cavab vermək üçün çırpılan qəfəsdəki sarıbülbülü qərarlılığı və dəqiqliyilə təəccübləndirən ququ quşulu saatı göstərdikdən sonra biz anamızın otağına gedirdik.
Genişliyinə, rahatlığına, açıq pəncərədən görünən dənizin və işığın gözəlliyinə (bəlkə də buna görə Matisse-in pəncərədən görünən güney mənzərələrini çox sevirəm) təəccübləndikdən sonra anamın belə gözəl və yad yerdə olmasını kədərlə yadırğayar, amma stulların üzərindəki bir neçə tanış makiyaj vasitələri, eyni ətir şüşələri, cilası tökülmüş saç şotkası kimi onun bir neçə əşyası ilə otağı dolduran bənzərsiz ana qoxusu mənə güvənc hissi verirdi. Başqa bir evdə olsaq da artıq anamın yanında idik.
Anamın məni və qardaşımı bir-bir qucağına alıb öpərək oxşadığını bütün təfərrüatlarıyla xatırlayıram. Qardaşıma görüləcək işlər, söyləniləcək sözlər, ediləcək hərəkətlər və məsələn, gələn dəfəki gəlişimizdə hansı dolabdan götürülüb gətiriləcək əşyalar barədə xeyli öyüd-nəsihət verir (nəsihət etməyi hər zaman çox sevərdi), bütün bunları heç dinləməyib pəncərədən çölə baxan mənimlə isə - növbəm çatdıqda - zarafatlaşıb əylənirdi.
Anam növbəti dəfə yoxa çıxdıqda bir gün atam evə dayə gətirdi. Hədsiz ağbədənli, qısaboylu, gözəllikdən uzaq, hər zaman gülümsəyən, sahib olmaqla öyündüyü müdrikliklə bizə də həmişə belə etməyimizi, onun kimi gülümsəməyimizi məsləhət bilən, bəzi tanış ailələrdə olduğunun əksinə türk olduğu üçün ümidlərimizi puça çıxaran bu qadına qardaşımla heç yovuşa bilmədik. Əksəriyyəti alman mənşəli, protestant ruhlu tanış dayələrə görə üzərimizdə heç “avtoritet” qazana bilməyən və evin içində itələşib-boğuşmağımızdan narahat olduqda “lütfən, eləməyin, gözəl, gözəl” deməyini atamı da güldürərək təqlid etdiyimiz bu qadın da qısa müddət sonra yox oldu.
Sonrakı illərdə atamın “yox olma”larından və qardaşımla şiddətli boğuşmağımızdan bezdiyi vaxtlar hirsi başına vuran anam ümidsizliklə “başımı götürüb gedəcəyəm”, ya da “özümü bu pəncərədən atacağam” (bir dəfə gözəl ayaqlarından birini pəncərədən çölə çıxarmışdı) “o zaman atanız da o qadınla evlənər” dedikdə mənim gözlərimin önünə yeni ana namizədi kimi anamın bəzən qəzəblə adını ağzından qaçırdığı və çox vaxt heç bəhs etmədiyi qadınlardan birinin xəyalı deyil, o ağbədənli, yaxşı niyyətli və çaşqın dayə gəlirdi.
Həmişə eyni binada, eyni otaqlarda, küçələrdə yaşamağımıza rəğmən və əsl ailədə olduğuna sonralar inanacağım kimi bir neçə istisna olmaqla həmişə eyni söhbətlərin edildiyi və eyni yeməklərin yeyildiyi bir ömür sürməyimizə baxmayaraq (təkrar xoşbəxtliyin məybəyi, təminatı və ölümüdür!) nə vaxt haradan gələcəyi heç bilinməyən bu “yoxolmalar” məni kədərləndirməkdən çox adi bir həyatın, bezdirici günlərin içindən çıxarıb (lap anamın makiyaj masasının güzgüləri kimi) birdən-birə məni başqa bir aləmə çəkən əyləncəli, təəccübləndirici, zəhərli çiçəklər kimiydilər. Ruhumun qaranlıq tərəfinə səslənən, mənim başımı qatan, öz varlığım və unutmaq istədiyim yalnızlığımı daha çox hiss etdirən bu “yoxolma” anları, ailə faciələri, davalara görə çox az göz yaşı tökdüm. Çox vaxt bu davalar süfrədə başlayardı. Sonrakı illərdə atamın aldığı maşın (1959-cu il modeli “Opel Record”) davaların başlaması üçün daha da əlverişli oldu, çünki sürətlə gedən maşından düşmək süfrədən qalxmaqdan fərqli bir şeydir. Bəzən günlərlə planlaşdırılmış maşınla səyahətlərin, ya da Boğaza getdiyimiz adi bazar gəzintilərinin elə ilk dəqiqələrində dava qızışmağa başlayanda qardaşımla mərcə girərdik: görəsən, atam ilk körpüdən sonra, yoxsa ilk yanacaqdoldurma stansiyasından sonra qaza basaraq maşını U şəklində döndərib, götürdüyü yükünü aldığı limana qəzəblə boşaldan kapitan kimi bizi evə aparıb qoyacaq, özü də maşınıyla başqa yerə gedəcəkdi. Daha dərinə işləyən və daha şairanə, soylu cəhəti olan o ilk illərin davalarının birində Heybeliadada axşam vaxtı anam da, atam da süfrədən qalxdılar (belə vaxtlarda hər uşaq kimi yeməyimi anamın istədiyi kimi deyil, öz istədiyim kimi yeyəcəyim üçün şadlanırdım). Yuxarı mərtəbədə var gücləriylə bir-birinin üstünə qışqırırdılar, səssizcə önümüzə baxaraq qardaşımla masada bir müddət oturduqdan sonra intuisiya ilə biz də yuxarıya, onların yanına çıxdıq (intuisiya ilə, burada fikrimdən yenidən mötərizə açmaq keçdikdə, əslində bu əhvalatları qətiyyən xatırlamaq istəmədiyimi başa düşdüm). Bizi görən anam dərhal ikimizi də otaqların birinə salıb, qapısını bağladı. Otaq qaranlıq idi, amma iki böyük büllur şüşəli qapıyla ayrıldığı digər otaqdan içəriyə işıq düşürdü. Böyük qardaşımla mən şüşələrdən süzülən işıqda anamla atamın bir-birinə yaxınlaşan, uzaqlaşan, bir-birinə toxunduqca hərəkətlənən, sonra yenidən birləşən kölgələrinə qışqırıqlar arasında heç tərpənmədən baxmağa başladıq. Gözyaşardıcı bu kölgə oyununun şiddətindən eynilə Karagözdə olduğu kimi aradabir pərdə (şüşəli qapı) silkələnirdi. Hər şey ağ-qara idi.

9. BAŞQA EV: CİHANGİR

Bəzən də anamla atam birlikdə yoxa çıxardılar. Belə bir səfərdə 1957-ci ilin qışında böyük qardaşım bir müddətliyə iki mərtəbə yuxarıda yaşayan bibimgilin mənzilinə yollandı. Məni isə bir gün axşamüstü Nişantaşına gələn xalam Cihangirdəki evinə apardı. Kədərlənməyim deyə mənimlə çox yaxşı davrandığını, ilk dəqiqədən başlayaraq hələ maşındaykən (”Chevrolet”) “sənin üçün Çetinə axşama yoqurt aldıraram” dedyini, yoqurt ilə maraqlanmadığım halda sürücüləri olduğu üçün təsirləndiyimi xatırlayıram. Babamın tikdirdiyi və illər sonra mənzirllərindən birində yaşayacağım böyük binanın liftsiz, mənzillərin kiçik olması, istilik sisteminin belə olmaması mənim ümidlərimi puça çıxarmışdı. Hətta yeni evimdə ertəsi gün həyata hüznlə alışmağa çalışarkən gecə paltarı geyindirilərək min naz-qəmzə ilə yatızdırıldığım günorta yuxusundan oyandıqdan sonra, Pamukların binasında qazandığım alışqanlıqla evdəki xidmətçiyə “Əminə xanım, gəl məni qaldırıb geyindir” deyə buyurduqda gözləmədiyim şəkildə rədd edilməyim mən sarsıtmışdı.
Bəlkə də buna görə orada keçirdiyim günlər ərzində özümü naza qoydum. Xalam, qəzetçi, şair, redaktor (Mellinqin təkrar nəşrinin naşiri) əri Şevket Rado və məndən yeddi yaş böyük, 12 yaşındakı xalam oğlu Mehmetə, bir axşam yeməyində divardakı ağ çərçivəli “kitsch” rəsmdən başı kaskalı və sevimli bir oxşarım mənə baxarkən əmimin baş nazir Adnan Menderes olduğunu çox da əhəmiyyət vermədən söyləməyim ümid etdiyim kimi hörmətlə qarşılanmaq əvəzinə gülüşmələrə və lağlağı suallara yol açdığı üçün haqsızlığa məruz qaldığımı hiss etdim. Çünki əmimin baş nazir olmasına səmimi qəlbdən inanırdım. Amma bu inanc sadəcə beynimin bir guşəsində idi. Əmim Özhan ilə baş nazir Adnanın son iki hərfi uyğun gələn beş hərflik adları, baş nazir Adnanın həmin vaxtlar əmimin də illərdir yaşadığı Amerikaya getmiş olması, ikisinin də fotoşəkillərini hər gün dəfələrcə görməyim (birini qəzetlərdə, digərini nənəmin salonunun hər yerində) və bəzi fotoşəkillərdə bir-birilərinə çox bənzəmələri məndə bu səmimi yanılmanı yaratmışdı. Sonralar həyatda bir çox inanc, qənaət, düşüncə, hökm, ittiham, məlumat və estetik seçimimi buna bənzər fikir mexanizmi ilə yaratdığımın fərqinə varmağım məni bu alışqanlıqlardan çox az qurtardı. Eyni, hətta oxşar adı daşıyan iki nəfərin şəxsiyyətlərinin də bənzədiyinə, bilmədiyim yerli, xarici sözlərin, hərf baxımından ən yaxın bildiyim sözlə yaxın mənalı olduğuna, qəmzəli qadının ruhunda ondan əvvəl tanıdığım qəmzəli qadının ruhundan nə isə olduğuna, kök adamların bir-birinə bənzədiyinə, yoxsullar arasında bilmədiyim ortaq bir şey olduğuna, Braziliya ilə bezelye (yaşıl noxud) arasında əlaqə olduğuna (Braziliyanın bayrağında böyük bir bezelye vardır), bəzi amerikalıların türklər ilə hindular arasında əlaqə olduğuna inanmaları kimi “həqiqətən” inanıram. Bundan başqa lap baş nazir ilə əmimi xəyalımda kəsişdirən nöqtələrin həmişə eyni qalacağını güman etməyim kimi, bir dəfə, təsadüfən yeməkxanada ispanaqlı yumurta yeməyə davam etdiyinə də inanıram.
Həyatı şairanələşdirərək asanlaşdıran yanılmalarımdan dolayı ciddi qəbul edilməməyim, özümü bu ailəyə aid hiss etmədiyim bu yeni evdə daha cəsarətli təcrübələrə girişməyimə yol açdı. Hər səhər xalam oğlu alman liseyinə getdikdən sonra onun iri, qalın və bəzəkli kitabını açır (deyəsən, “Borckhaus”un bir cildi idi) masa arxasında əyləşib gördüyüm sətirlərin olduğu kimi surətini çəkirdim. Almanca oxuyub-yaza bilmədiyim üçün heç bir şey başa düşmədən gördüyüm bu iş yazmaqdan çox şəkil çəkməyə bənzədilə bilər. Səhifələrin, cümlələrin bənzədə-bənzədə şəklini çəkirdim. Bəzən məni çox çətinə salan (g və k) qotik hərflərlə düzəlmiş sözlərdən birini də çəkib qurtardıqda böyük çinar ağacının minlərcə yarpağını bir-bir çəkən Səfəvi naqqaşı kimi baxışlarımı kağızdan qaldırıb pəncərədən küçəyə, boş sahələr və binalar arasından təpə-təpə görünən Boğaza, gəmilərə baxaraq gözlərimi dincəldirdim.
İstanbulda məhəllə həyatı olduğunu, şəhərin kiminsə kimisə tanımadığı bir yer, divarlarla həyatları ayrılmış, ölüsü düşənlərlə bayram edənlərin bir-birindən xəbərsiz olduğu bina mənzilləri anarxiyası deyil, hamının uzaq-yaxın bir-birini tanıdığı məhəllə arxipelaqı olduğunu, sonralar bizim də (bizlər getdikcə yoxsullaşarkən) köçəcəyimiz Cihangirdə ilk dəfə öyrəndim. Pəncərədən baxdıqda sadəcə binalar arasından görünən dənizi və yavaş-yavaş tanıdığım şəhər xətləri paraxodlarını deyil, binalar, evlər arasındakı bağçaları, hələ dağılmamış köhnə imarətləri, qədim divarları, onların arasında oynayan uşaqları da görürdüm. Boğaza baxan bir çox İstanbul evində olduğu kimi binanın önündən qıvrıla-qıvrıla dənizə tərəf enən daş döşənmiş yoxuş vardı. Qarlı gecələrdə mənim də xalam oğlu ilə aralarına uzaqdan da olsa qatıldığım uşaqlar bu dik yoxuşdan aşağıya xizəklə enər, pilləkənlər, taxta parçaları üzərində bütün məhəlləyə yayılan gurultu və əyləncəylə sürüşərdilər.
O