137 ölkədə aparılan araşdırmaya görə, ağıllılar Allaha inanmır

QayNar: Şimali İrlandiyadakı Ulster Universiteti, elm və ilahiyyat dünyasını qarışdıracaq bir araşdırma aparıb. Araşdırmanın nəticəsinə görə, ağıllı insanlar Allaha inanmır. Prof. Riçard Lön: "137 ölkədə araşdırma apardıq. Cəmiyyətlərin ziyalı elitası içində ateistlər, cəmiyyətin yerdə qalan hissəsiylə müqayisədə kəskin çoxluq təşkil edir. Məsələn, ingilis alimlərinin yalnız 3,3 faizi Allaha inanır. Cəmiyyətin daxilində isə bu rəqəm 70 faizdir. ABŞ-da 1990-cı illərdə aparılan bir araşdırmada Amerika Elmlər Akademiyası üzvlərinin yalnız 7 faizinin Allaha inandığı müəyyən olunmuşdu. Ayrıca, uşaqlarda da inanc nisbəti daha yüksəkdir. Ancaq, yaşları böyüdükcə və zəkaları inkişaf etdikcə şübhələr artır" deyə bildirib.

“Blasfemiya”nın qədim yunan dilində hərfi mənası birisinin nüfuzuna xələl gətirmək, terminoloji mənası isə bir dinin etiqadını alçaltmaq və lənətləmək, ona istehza etmək, allahı ələ salmaq deməkdir. Bu termindən bəzən sosial mövqecə yüksəkdə dayanan şəxslərə qarşı verbal aqressiyaları ifadə etmək üçün də istifadə edilir. Bu yazımda mən bir dini etiqadı təhqir etmək, yəni dini müqəddəsliyi ləkələmək mənasında blasfemiyanın qadağan edilməsi probleminin bəzi məsələlərindən danışmaq istəyirəm.
Blasfemiya qadağası
Dini etiqadın, o cümlədən dini məzmunlu müqəddəsatın (dini simvolların, adların, prinsiplərin, dəyərlərin və s.) təhqir edilməsi bir sıra dinlərdə, xüsusilə profetik-semit dinlərdə (yəhudilik, xristianlıq, islam) ağır günah sayılır. Bundan əlavə, müasir dövrdə əksər dövlətlərdə bu hərəkət eyni zamanda hüquqi baxımdan da cəzalandırılır. Hətta Səudiyyə Krallığı, İran, Pakistan kimi bəzi dövlətlərdə blasfemiyaya görə ölüm cəzası nəzərdə tutulub. Dünyəvi hüquqda da blasfemiyanın qadağan edilməsi son nəticədə müqəddəsliyin dövlət tərəfindən mühafizə edilməsi deməkdir.
Dini hakimiyyət ilə siyasi hakimiyyətin bir-birindən hələ ayrılmadığı qədim dövrlərdə dini qanunların pozulması (- günah) eyni zamanda dövlət qanunlarının pozulması (- cinayət) demək idi. Ona görə də, blasfemiyanın hal hazırda dünyəvi hüquqda da qadağan edilməsini, dünyəvi hüququn dini hüquqdan ayrılmadığı dövrlərdən qalan qalıq kimi də izah etmək olar.
Lakin müasir dünyəvi dövlətlərin hüquq sistemində, o cümlədən də bizdə, blasfemiyanın qadağan edilməsi (bu termindən istifadə edilməsə də), ictimai asayişi, yəni cəmiyyətdə insanlararası sülh mühitini qorumaq məqsədilə əsaslandırılır.


Davamı...

İmmanuel Kant
1784-cü ildə J.F.Zöllnerin “Berlin Monthly” qəzeti vasitəsiylə ziyalılara ünvanladığı “Aydınlanma nədir?” sualına cavab olaraq İ.Kantın yazdığı ""Aydınlanma nədir" sualına cavab” adlı essesi aydınlanma haqqında yazılmış ən məşhur məqalələrdəndir.
Aydınlanma, insanın özünə təlqin etdiyi zehni yetərsizlik halından qurtulmasıdır. Yetərsizlik, başqası tərəfindən istiqamətləndirilmədən öz ağlını istifadə edə bilməməkdir. Bu yetərsizlik özünütəlqinlə və könüllü yaranır, çünki onun səbəbi ağlın həqiqətən qıt olması deyil, başqasının rəhbərliyi olmadan ağlı istifadə etmək cəsarətinin və qərarlılığının olmamasıdır. SAPERE AUDE!- “Öz ağlını istifadə etmək cəsarəti göstər!”- Aydınlanmanın şüarı budur.
Təbiətin boyunduruğundan azad olmalarından uzun müddət keçsə də əksəriyyətin yetkinliyə can atmamasının və başqalarının onlara ağıl öyrədib yol göstərmələrini həvəslə qəbul etmələrinin səbəbi cəsarətsizlik və tənbəllikdir. Bu əksəriyyətə yetkin olmama halı rahatlıq verir. Ona həqiqətlərini təlqin edən bir kitab, vicdanını təhvil verdiyi bir din xadimi, pəhrizinə nəzarət edən bir həkim varsa, özünü niyə əziyyətə salsın? Haqqını ödəyə bilirsə, belə cansıxıcı işləri başqalarına gördürə bilər, ayrıca düşünməsinə ehtiyac qalmaz.
İnsanlara nəzarət etməyə həvəsli olanlar, onların yetkinliyə can atmağın çətindən əlavə təhlükəli olduğunu düşünmələri üçün əllərindən gələni edirlər. Əvvəlcə ev heyvanlarını əhliləşdirib, onların boyunduruqsuz bir addım belə atmayacaqlarına əmin olan nəzarətçilər, yalqız gəzəcəkləri halda qarşılaşacaqları təhlükəni onlara bir-bir göstərirlər. Əslində bu təhlükələr o qədər də böyük deyil və bir neçə dəfə yıxılmaqdan qorxmayanlar tezliklə yeriməyi öyrənirlər. Bu misal insanların niyə itaətkar olduqlarını və onlara cızılan cızıqdan kənara çıxmaqdan niyə qorxduqlarını açıqlayır. Davamı...

Britaniyadakı gənclər qrupu oradakı elmi mərkəzlərin kitabxanaları nda "Azərbaycanla bağlı kitablar yerləşdirək" layihəsinə başladı (http://www.ans. az/nid59835. html). Bu haqda AzClub-a (http://www.azclub. org/?p=213) Azərbaycanlı Gənclər Klubunun təmsilçisi, layihəyə rəhbərlik edən Muxtar Hacızadə məlumat verib. M. Hacızadə bildirib ki, layihəni həyata keçirməkdə məqsəd Britaniyanın təhsil mərkəzlərində Azərbaycanla bağlı informasiya bazasını qurmaq və Azərbaycan haqqında öyrənmək istəyən tələbələrə şəraitin yaradılmasıdır: “Britaniyada təhsil alan hər bir azərbaycanlı gənci təşəbbüsümüzə qoşularaq oxuduğu təhsil ocağına Azərbaycanla bağlı kitablar təqdim etməyə dəvət edirik”. Kitabların əldə olunması üçün isə Azərbaycanın müvafiq qurumlarına müraciət nəzərdə tutulur. Təşəbbüsün məqsədi həm də Azərbaycan haqqında məlumat bazasının yaradılmasına gənclərin öz töhfələrini verməsini sürətləndirməkdir. M. Hacızadənin fikrincə əks halda “Armenia with Nagorno Karabagh” kimi artıq bir neçə beyinyuyucu kitablar bizə Azərbaycanımız naminə informasiya mübarizəsində qalib gəlməyə imkan verməyəcək (http://www.day. az/news/politics /108364.html). Təşəbbüskarlar "Britaniyada Azərbaycanla bağlı kitablar yerləşdirilməsi" təşəbbüsünə dünyanın hər bir yerində olan Azərbaycanlıları öz töhfəsini verməyə çağırır, məsələnin həqiqətən də ciddiliyini narahat edici sayır və təxirə salınmadan işə başlayırlar.

Aksiya ilə bağlı bu ilin mart ayında Britaniya universitetlərində təhsil alan tələbələrin London Azərbaycan Evində toplantısı keçiriləcək. Qeyd edək ki, Lester Universiteti Siyasət və Beynəlxalq Münasibətlər Departamentində komitə üzvü olan M. Hacızadənin təşəbbüsü ilə artıq Lester Universiteti kitabxanasında Azırbaycanca-İ ngiliscə lüğət yerləşdirilib. Bu yaxınlarda Azərbaycanlı Gənclər Klubu tərəfindən başladılan London Azərbaycan Evi kitabxanasının qurulması təşəbbüsü isə davam etməkdədir. Bunun üçün Bakıda toplanmış xeyli sayda kitabın bu yaxınlarda Londona göndərilməsi nəzərdə tutulub. M. Hacızadə: “Bunun üçün "Hərəyə 1 kitab töhfəsi" kompaniyasına başlandı. Əgər hər birimiz Azərbaycanımızın tarixinə, mədəniyyətinə, mətbəxinə, problemlərinə aid ən azı bir sanballı və ingiliscə kitab göndərsə, çox əvəzsiz töhfə vermiş olarıq. Biz çoxsaylı yığılan kitabların göndərilməsində yol xərclərində çətinlik çəkəcək dostlarımıza kitabların cəm şəkildə Bakıdan (və ya dünyanın hər hansı bir yerindən) gətirilməsi xərcləri ilə bağlı sponsorları da razı salmaqdayıq”. M. Hacızadə hesab edir ki, bu həm də ən azından sanballı və ingilis dilində olan kitabların aşkarlanmasına da kömək edəcək. Hazırda bu işə öz töhfəsini vermək istəyən gənclərdən belə kitabların adı, müəlliflər, nəşriyyat yeri və tarixi və İSBN nömrəsi toplanmaqdadı r.

Qeyd edək ki, Azərbaycanda bu işlə bir neçə könüllü gənc də məşğul olur. Hazırda Rəşad Mehbaliyev (mehbaliyev-reshad@ box.az) Azərbaycanda yaşayanların bu prosesdə iştirakını təmin etməklə məşğuldur.


Kitabları birbaşa Muxtara göndərmək üçün ünvan:


Mukhtar HAJIZADA

Azerbaijan House

228 Kingsland Road

London E2 8AX

UK

Yeni təhsil qanunu layihəsində təhsil müəssisələrində çadranın qadağan edilməsi nəzərdə tutulur. Millət vəkilləri bunu mənim fikrimcə, hələlik çox doğru olaraq, ictimaiyyətin müzakirəsinə buraxdılar. Mən bir müəllim olaraq bu müzakirələrə qoşulur və öz möqeyimi bildirirəm. Beləliklə, çadra.
Çadra təbiiliyin inkarı kimi
Çadra kimi nisbətən xırda miqyaslı məsələlərin mənası həmişə kontekstual olur: belə məsələlər həmişə hansısa daha böyük bir məsələnin bir hissəsidir. Ona görə də çadra məsələsinin “həlli” ona hansı kontekstdə yanaşmaqdan asılıdır. Ümumiyyətlə, mən öz yazılarımda dinə qeyri-dini yanaşmanın vacibliyini göstərməklə birlikdə, eyni zamanda belə yanaşmanın mümkünlüyünü də göstərmiş oluram. Elm alternativlərlə işləməyi sevir.
Çadra mövzusuna dünyəvi dövlətin dini etiqad azadlığı prinsipi baxımından, sırf dini əmrləri yerinə yetirmək baxımından, ötən yazımda təhlil etdiyim kimi sırf tarixi baxımdan, dünyagörüşümüzdə ümumiyyətlə, qadın təsəvvürümüz baxımından və s. yanaşmalar mümkündür.
İslam dünyasında qadın problemi nədənsə, bir qayda olaraq, çadra problemi ilə eyniləşdirilib. Son dərəcə düşündürücü haldır ki, doğuluşunda bütpərəstliyə qarşı yaranmış bir din demək olar ki, özünün bütün tarixi boyu həqiqiliklə formallıq, zahirilik ilə batinilik arasında qalmış, xeyli əziyyət çəkmişdir. Görünür, islam münafiq (islamı qəlbən deyil, üzdə, sözdə qəbul edən, yalançı, saxtakar) yaxalayacağına daim ümid bəsləmişdir.


Davamı...

6. BOĞAZIN KƏŞFİ

Salacak cinayətindən sonra bir daha anam və böyük qardaşımla Boğazda qayıq gəzintisinə çıxmadıq. Halbuki əvvəlki qış ikimiz də boğmaca olduğumuz üçün bir ara hər gün qardaşımla Boğazda qayıqla gəzintiyə çıxardıq. Xəstəlik əvvəlcə qardaşımda başlamış, on gün sonra da mənə keçmişdi. Xəstəliyin məni sevindirən bir cəhəti də vardı: anam mənimlə daha yaxşı davranır, çox xoşuma gələn o şirin sözləri deyir, istədiyim kiçik oyuncaqları alıb gətirirdi. Çəkdiyim ağrının səbəbi xəstəlikdən çox, həmişə birlikdə bizim mərtəbədə, ya da yuxarıda yeyilən günorta və axşam yeməklərində iştirak edə bilməmək, süfrə söhbətlərini, çəngəl, bıçaq, boşqab gurultusunu, gülüşmələri uzaqdan maraqla dinləyə bilməmək idi.
Çantasından bığına qədər hər şeyindən qorxduğumuz uşaq həkimi Alber ilk qızdırmalı gecələr keçdikdən sonra qardaşımla mənim müalicə üçün bir müddət hər gün Boğaza hava almağa aparılmağımızın vacibliyini bildirmişdi. Boğaz kəlməsinin türk dilindəki əsl mənasıyla “hava almaq” işi başımda bax beləcə bir-birinə qarışdı. Tarabyanın indiki kimi turist yeməkxanaları və oteliylə məşhur olan gəzinti yeri deyil, yüz il əvvəl görkəmli şair Kavafisin uşaqlığında yaşadığı sakit bir yunan balıqçı kəndi olduğu zamanlar oraya “Therapia” (yaxşılaşma) deyildiyini öyrəndikdə də bəlkə buna görə çox təəccüblənməmişdim. Bəlkə də başımda müalicə fikriylə qarışdığı üçün Boğazı görmək mənə həmişə yaxşı təsir edir.

Davamı...

Heykəllər adətən daşdan düzəldilir. Gərək ki, XIX əsr rus yazıçısı Anton Çexov söyləmişdi: "Heykəli düzəltmək üçün heykələ aid olmayan parçaları daşdan vurub çıxarmaq lazımdır." (bu fikrin orijinalı Mikelancelo'laya aid olduğu söylənilir). Öncə heykəlin ideyası düşünülür (uydurulur), sonra həmin ideyaya uyğun olmayan hissələr daşdan çıxarılır (döymə və/və ya yonma yolu ilə). Heykəllər metallardan (məsələn, tuncdan) da düzəldilə bilir. Daşdan fərqli olaraq, metal plastikdir. Ona əritmə yolu ilə istənilən ölçü və forma vermək olur. Buna görə də metaldan düzəldilmiş heykəllərdə artıq parçalar qalmır. Amma daşla olduğu kimi, metal heykəllərdə də öncə ideya düşünülür. Xatirəsinə ucaldılacaq insan, heyvan, hal və ya hadisələrin arasında heykəl ideyasına layiq olmayanları ayırmaq lazım gəlir. Bu prosesin nəticələri seçimin təməlinə qoyulan dəyərlərdən asılıdır.

Dəyərlər saf və ülvi olanda onları ifade etmək üçün seçilmiş rəmz (o cümlədən heykəl) baresində mübahisələr ya heç, ya da kəskin olmur. Həmin rəmz bəzən çox gözlənilməz olur. Məsələn, anglo-sakslar hər zamanlar azadlıgı bütuün digər dəyərlərdən üstün tutmuşlar. Bunu onların bütün tarixi və mədəniyyəti təsdiq edir. Dünyanın harasında məskunlaşmışlarsa, orada azadlıg dəyərini təsisatlandırıblar. Qurduqları dövlətlərin hamısı demokratikdir. Anglo-saksların yalnız özləri üçün deyil, bütün bəşəriyyət üçün böyük önəm daşıyan siyasi və hüquqi ideyaları yaxşı məlumdur. 1215-ci ildə (!!!) Magna Carta (Böyük Azadlıqlar Xartiyası) adlı sənəd qəbul olunmuşdur. Həmin sənəd qoyun dərisi üzərində bir neçə nüsxədə yazılmışdır. Ingilis kralı John I onu imzalamışdır. Həmin sənədin bir neçə orijinal nüsxəsi bu günə qədər salamat qalıb. Londondan başqa, onların biri Kanberra, biri də Vaşinqtonda saxlanılır. Vaşinqtonda saxlanılan nüsxə ABŞ müstəqilliyinin 200-illiyi münasibətilə 4 iyul 1976 ildə Britaniya höküməti tərəfindən verilmişdir. ABŞ höküməti Magna Carta'nın həmin nüsxəsini almaq istəmişdi, amma Britaniya höküməti razı olmadı. Odur ki, ABŞ və Avstraliya üzərində azadlıq ideyaları yazılmış qoyun dərisindən olan parçaları saxladıqlarına görə Britaniyaya icarə haqqı odəməli olurlar.
Davamı...

Fikir azadlığı lehinə əsas iddia bütün etiqadların şübhəyə əsas vermələridir.
B.Rassel


Dinlər niyə tənqid edilməlidirlər?
Yalçın İslamzadə


Monoteist (təkallahlı) dinlərin mənsubları həqiqətin yalnız onların dinində olduğuna inanırlar.Onlar hesab edirlər ki, dinlər səmavi həqiqəti ifadə etdiyi üçün bütün insanlar məhz o dinin nəzərdə tutduğu şəkildə düşünməli və davranmalıdırlar. Buna nail olmaq üçün isə bu dinlər öz mənsubları qarşısında bu həqiqəti yayma vəzifəsi qoyurlar. Aydındır ki, dəyişmənin və fikir müxtəlifliyinin tərəqqi üçün zəruriliyinin anlaşıldığı müasir dünyada bu niyyət olduqca təhlükəlidir. Çünki insanlığı bir neçə əsr geri qayıtmağa səsləmək, əldə edilmiş tarixi sərvətin itirilməsi deməkdir. Təsadüfi deyil ki, məhz monoteist dinlərin güclü olduğu ölkələr (məsələn, katolikliyin hakim olduğu Latın Amerikası və İslamın güclü olduğu Orta Şərq ölkələri) siyasi diktaturanın qurulması üçün əlverişli məkanlar olmaqdadırlar. İnsanların zehnində əvvəlcə səmavi analogiya yaranır: hər şeyə gücü çatan və hər şeyi ona borclu olduqları ilaha inanan insanlar bütün millətin atası olan və hər şeyin doğrusunu bilən diktatora inanmaqda da tərəddüd etmirlər. Nəticədə insan olan bir peyğəmbəri qüsursuz qəbul etməklə, diktatorun səhvsiz olduğunu qəbul etmək arasında az fərq qalır. Müstəqil varlığa sahib olmadığı halda, bütün günahların səbəbkarı kimi göstərilən Şeytanla, diktatura rejimlərində bütün neqativ halların səbəbkarı sayılan "xarici düşmən" arasında da qabarıq paralellik var. Təsadüfi deyil ki, Latın Amerikası ölkələrində azadlıq ücün mübarizə aparanlar, həm də dinə məsafəli olan solçu qruplardır. İslam ölkələri arasında dindən uzaqlaşdığı ölçüdə inkişaf edə bilən və demokratik rejim qura bilən tək ölkə isə Türkiyədir. Dinlər hər şeyi açıqlama iddiasında olduqları ücün inanmayanları doğru yoldan sapmış qəbul etməklə, onları da ilahi yaradılış planının parçası olaraq görürlər. Din kitablarında inanmayanlar haqqında xoşagəlməz ifadələrə rast gəlmək çətin deyil. Odur ki istər-istəməz inanmayanların da dinə öz münasibətlərini bildirmə haqqı yaranır.
Davamı...

Bilirsinizmi?

Atatürk`ün cənazə namazının məsciddə qılınmadığını...


Ø Heç bir Osmanli padşahının həccə getmədiyini...

Ø Hud Sürəsinin 2-ci ayəsini “Mən O`nun tərəfindən göndərilmiş bir xəbərdarçı və müjədçiyəm” – yazdıran Məhəmmədin belə böyük bir gaf atdığını…


Ø Məhəmməd`in, Xəndək Savaşı`ından sonra 500 Yəhudi kişi əsiri edam etdiyini, arvadları və uşaqları isə Şam əsir bazarında satdığını…


Ø Qiblə, əvvəllər Kəbə ikən, hicrətdən sonra Yəhudiləri çəkə bilmək üçün onların müqəddəs şəhəri Qüds`ə çevrildiyini, ancaq Yəhudilərin bu dəyişikliyə iztehza edib gülməsindən sonra qiblənin yenidən Kəbəyə çevrildiyini…


Ø Məhəmmədin atasının adı olan Abdullah`ın ərəbcədə “Allahın qulu” mənasını verdiyini…Al-lah`ın, İslam öncəsi inancda Al-lat, Al-Uzzat və Al-Menat adlı tanrıçaların atası olduğunu…


Ø Məhəmmədin sünnət olunduğuna dair sağlam İslami qaynaqların olmadığını…


Ø Məhəmmədin öldüyü vaxtda Quran ayələrinin dağınıq vəziyyətdə olduğunu. Uzun illər sonra bir kurul tərəfindən müxtəlif adamlardan ayələrin toplandığını və necə gəldi yerləşdirdildiyini. Məsələn ilk endiyi söylənən “oxu” deyə başalayan Alak Surə`sinin 1-ci sıraya deyil, 96-cı sıraya yerləşdirildiyini. Quran`ın orijinal ilk variantının bugün tapılmadığını, çünki yandırıldığını...


Ø Məhəmmədin qəbrinin olduğu Məscid-I Nəbəvi`nin 1256 və 1481 illərd iki dəfə yandırılıb kül olduğunu…


Ø Müsəlmanların, Allahın evi olaraq qəbul etdiyi Kəbə`nin, tarixi qeydlərə görə çox zaman sel səbəbiylə, bəzən isə savaşlarda ən az 15 dəfər yerlə yeksan olduğunu…


Ø Məhəmmədin, qadınların əleyhindəki bütün qaydaları, otoriter olan ilk arvadı Xədicənin ölümündən sonra ortaya ata bildiyini.


Ø İslam inancında yer alan Sırat körpüsünün, əski İran dini Zərdüştlükdəki Şinvat körpüsü inancından ilhamlandığını. Zərdüştlüyün tək Allahlı bir din olduğunu...

Başını aşağı salıb, sakitcə dininin tələblərini yerinə yetirən sadə, nəcib insanlar, o cümlədən, bu qəbildən çadra örtən xanımlar var. Amma bir də başqalarının da hicab örtməsi uğrunda mübarizə aparan ideoloji islamçılar var. Özü də bunların çoxu kişi xeylağıdır. Sonuncular üçün çadra örtmək dini vəzifəni yerinə yetirməkdən daha çox, dinin ictimai güc nümayiş etdirməsi və cəmiyyətdə qeyri-dindarlar üzərində psixoloji təsir funksiyasını yerinə yetirməsi üçün vasitədir. Onlar üçün çadra son məqsəd deyil, daha sonrakı məqsəd(lər)ə çatmaq üçün bir pillədir. Səbəbsiz deyil ki, Fransada dini simvollardan istifadə etməklə dini qüvvələrin məhz diqqət cəlb etmək məqsədi güddükləri əsas gətirilərək, ictimai yerlərdə yəhudi kişi papağı kipa (kippah) taxılması, nümayişkaranə irilikdə xaç gəzdirilməsi, o cümlədən də çadra qadağan edildi. Bu yaxınlarda Hollandiya da eyni qərarı verdi: təhsil müəssisələrində və dövlət idarələrində çadra örtmək qadağandır! Başqa Avropa ölkələri də bu yolda.

Davamı...

AĞ-QARA

Uşaqlığımın İstanbulunu ağ-qara şəkillər kimi iki rəngli, yarıqaranlıq, qurğuşun rəngli yer kimi yaşadım və belə də xatırlayıram. Böyük bir muzey-evin yarıqaranlığında böyüməyimə baxmayaraq, evə çox bağlı olmağımın da bunda payı vardır. Küçələr, prospektlər, uzaq məhəllələr mənə eynilə ağ-qara qanqster filmlərində olduğu kimi təhlükəli yerlər kimi görünürdü. Hər zaman İstanbulun qışını yayından daha çox sevmişəm. Erkən gələn axşamüstülərini, gülcü külək əsəndə titrəyən yarpaqsız ağaclara, payızı qışa bağlayan günlərdə qara palto və pencəkləriylə yarıqaranlıq küçələrdən sürətlə addımlayaraq evlərinə tələsən adamlara baxmağı xoşlayardım. Köhnə binaların, dağılan taxta imarətlərin baxımsızlıq və boyasızlıqdan özünəməxsus İstanbul rənginə qovuşan divarları da məndə xoşladığım kədər və seyrtemə həvəsini oyandırır. Qış günləri axşam erkən gələn qaranlıqdan sonra tələsə-tələsə evlərinə dönən adamların ağ-qara rəngləri məndə bu şəhərə aid olduğum, bu insanlarla nələrisə bölüşmə hissini yaradır.

Həyatın küçələrin və əşyaların yoxsulluğunu gecənin qaranlığı sanki örtəcək və hamımız evlərimizdə, otaqlarda, yataqlarda nəfəs alıb-verərkən İstanbulun artıq çox uzaqlarda qalmış keçmiş zənginliyindən, yoxa çıxmış tikililərindən və əfsanələrindən düzəlmiş yuxularla, xəyallarla əsir-yesir olacağımız kimi hiss edirəm. Soyuq qış axşamlarını, tənha kənar məhəllələrə, solğun lampalarına rəğmən şeir kimi düşən qaranlığını yad, qərbli gözlərin nəzərlərindən uzaqda olduğumuz, şəhərin xəcalətlə gizlətmək istədiyimiz yoxsulluğunu örtdüyü üçün də sevirəm.

 

Davamı...

ALLAHIN TELEOLOJİ İSBATI VƏ TƏNQİDİ
Bu isbat allah isbatlarının ən yayğın olanıdır. Bu isbatı demək olar ki, hamı bilir. İslamda bu isbata “nizam dəlili” adı verilir. Çünki bu isbatda təbiətin nizamlılığından çıxış edilir. “Teleologiya” (teleoloji) qədim yunan dilində “telos” (məqsəd) sözündəndir. Bu isbata ona görə belə bir ad vermişlər ki, bu isbata görə, təbiətdəki nizam özbaşına, kor-təbii təsadüfən ortaya çıxa bilməz, arxasında məqsədli, şüurlu bir varlıq dayanmalıdır. Bu da allahdır! Allah isbat edildi.
Bir az da geniş izah edim. Biz təbiətdə daim nizamlılıq, planlılıq, düzüm görürük. Təbiətin istənilən prosesində kifayət qədər heyrətamiz qanunauyğunluqlar var. Adətən bu isbata verilən misal saat misalıdır. Necə ki, mürəkkəb bir mexanizm kimi saat özbaşına, kor-təbii, təsadüfən, damdandüşmə meydana gələ bilməz və mütləq bu mexanizmin arxasında hansısa bir məqsədli, ağıllı bir qüvvə dayanmalıdır; onda saatdan milyard dəfələrlə çox dərəcədə mürəkkəb olan təbiət mexanizminin də ağıllı, məqsədli, plan quran yiyəsi, yaradıcısı, memarı olmalıdır. Bax, bu, allahdır. Beləliklə, allah isbat edildi.
Fəqət tarix boyu bu isbat mütəfəkkirlər tərəfindən müxtəlif tənqidlərə tuş olmuşdur. İndi gəlin bu tənqidləri bir-bir öyrənək:
Birinci tənqid: Bu isbatda təbiətdə nizamın olmasından çıxış edilir. Soruşulur ki, əgər təbiət indi olduğu kimi yox, başqa bir formada olsaydı onda o, “nizam” sayılmayacaqdı? Nədir axı nizam? Məsələn, insan ikigözlü deyil, üçgözlü olsaydı, yağış göydən yerə yağmayıb, yerdən yuxarı fışqırsaydı və s. bu, nizam olmayacaqdımı? Onda belə çıxır ki, nizam deyilən fenomenin yalnız və yalnız bir variantı var və o da bizim planetimizdə gördüyümüzdür. Başqası yoxdur. Belə çıxır ki, bu isbatda mövcud olmağın müəyyən variantlarından birinə (bizim təbiətə) ixtiyari olaraq “nizam” adı verilir və sonra da bu nizamın arxasında bir memarın - allahın - dayanması məntiqi zərurətə çevrilir.


Davamı...

ATEİZMƏ YAXIN ANLAYIŞLAR
Ateizmə əks anlayış teizm anlayışıdır. “Teizm” dünyanı yaradan, amma özü dünyadan kənarda dayanaraq, istədiyi vaxt dünya işlərinə müdaxilə edən, məsələn, peyğəmbər göndərən, əvvəlki dinləri, yaxud ayələri ləğv edən personal bir allaha inam mövqeyidir. Dindar teistdir.
“Deizm” dünyanı yaradan və onu birdəfəlik quran allah fikrini qəbul edir, amma allahın dünyaya müdaxiləsini qəbul etmir. Bu, o deməkdir ki, deizm allaha inanır, amma dini (və peyğəmbəri) rədd edir. Yəni deist ateist deyil, antiklerikalistdir.
“Panteizm” hər şeyin allah və allahın da hər şey olduğunu hesab edən mövqedir. “Panteizm ateizmin evfemiyasıdır” (Şopenhauer).
Fəlsəfədə skeptisizm və aqnostisizm anlayışlarının da ateizmə aidiyyəti var.
Skeptisizm, skeptiklik qədim yunan dilində “skepsis” (şübhə) sözündən olub, mənası şübhə ilə yanaşaraq son qərarı verməmək, verə bilməmək deməkdir. Stoa fəlsəfəsindən gəlmə belə bir anlayış var: “isosteniya”. Mənası ekvivalent arqumentasiya deməkdir. Bu, o deməkdir ki, mübahisə doğuran məsələdə qarşı tərəflərin qarşılıqlı olaraq əleyhinə və lehinə irəli sürdükləri dəlillər eyni çəkidədirlər. Bu, isosteniya hadisəsidir. Bu anlayışa mən islam fəlsəfəsində “takafu-u-ədillə” şəklində təsadüf etmişəm. Yəni allahın lehinə dəlillər onun əleyhinə dəlilləri üstələyə bilmir. “Allahın olmaması ən azından ehtimal daxilindədir” (Ayer).
“A-qnostisizm” sözündəki “qnos” (bilik) sözünü azərbaycanlı oxucu “pro-qnoz” (qabaqcadan-bilmək) sözündən tanıyır. Aqnostisizmin mənası “bilinməsi qeyri-mümkünlük, bilinməzlik” deməkdir. Aqnostik hesab edir ki, allahın nə var olduğu, nə də olmadığı kimi mövzularda insan heç nə bilə bilməz. Skeptisizm “allah haqqında bilik əldə edə bilə bilmərik” demir, əksinə, edə bilərik, sadəcə olaraq “son nəticədə qərar verə bilmərik” deyir. Aqnostisizm isə ümumiyyətlə, allah kimi problemlərin insan idrakına əbədi olaraq qapalı olduğuna inanır. Aqnostik allah haqqında danışmağı mümkün saymır, danışılanları da uydurma hesab edir.




Davamı...

POST-MODERNİZM VƏ PLYURALİZM. “PLYURALİZM” ANLAYIŞINDA NƏYİ UNUTMUŞUQ

 Bu yazıda çağdaş Azərbaycan sənət düşüncəsi üçün gərəkli ola biləcək bəzi düşüncələri bölüşmək istərdim. Bu düşüncələrin çoxu “Post-modernizm” deyilən və yeni nəsl yazarlarının arasında populyar olan olayla bağlıdır. Post-modernizm Batı düşüncəsinin məhsuludur, bəziləri onu XIX yüzilin ikinci yarısına, bəzilərisə XX yüzilin ikinci yarısına aid edirlər. Ancaq hər iki halda Post-modernizmin bir kökü var, çox vaxt onu bəlirtələməyi unudurlar. Batıda həmin kök XIX yüzilin ikinci yarısında da vardı, XX yüzildə də. Biz Demokratiyanın sevimli sözü və faktı olan plyuralizmi deyirik. Post-modernizm məhz plyuralizmin sonucudur, elə sonucudur ki, plyuralizm olub gəlişən yerdə qaçılmaz olaraq ortaya çıxmalı olur.

Davamı...

birinci yazı

Ateizm allah(lar)ın varlığına inanmayan, allah(lar)ın varlığını bəyan edən dini təlim(lər)i rədd edən fəlsəfi-elmi mövqedir. Ateizm bütövlükdə hansısa bir qeyri və fövqəltəbii qüvvənin mövcudluğunu inkar etməkdir. Bu yazımda mən allahın var olub-olmadığına dair fikirlərimi yox, ateizmin nə olub-olmadığına dair fikirlərimi oxucularımla qısaca bölüşmək istəyirəm. Elə buna görə də, sərlövhədə ateizmi dırnaq içində yazmışam. ATEİZM FƏLSƏFƏDİR Başlayaq terminin mənasından. Allahı ifadə etmək üçün Qərb dillərində iki söz var, qədim yunan dilində teos (əslində theos) və latın dilində deus. “Ateist” hərfi tərcümədə “allahsız” deməkdir. Lakin “allahsız” deyəndə, biz zalım, vicdansız, həyasız kimi mənaları nəzərdə tutduğumuza görə bu söz “ateizm”in tərcüməsi ola bilməz. Qərb terminlərini dilimizə tərcümə edərkən, buna oxşar problemlərlə tez-tez rastlaşırıq. Məsələn, immoralizm və amoralizm terminlərinin ikisi də dilimizə hərfi tərcümədə “əxlaqsızlıq” kimi səslənir. Ancaq terminoloji baxımdan bunların arasında çox ciddi fərq var. İmmoralizm öz təfəkküründə, dünyagörüşündə və yaxud yaradıcılığında dünyaya, həyata əxlaq bucağından baxmamaq deməkdir. Yəni varlığı etizasiya etməmək, əxlaqiləşdirməmək, necə varsa o cür baxmaq, umacaqsız, “-malı”sız, “-məli”siz təhlil etmək deməkdir. Məsələn, Niçe (Nitsşe), Froyd (Freyd), Haydeqer (Haydegger) kimi şəxslər belə ediblər. Amoralizm isə mövcud moral tələblərə əməl etməmək, bir sözlə, əxlaqsızlıq, pozğunluq etmək deməkdir. Bizim gündəlik danışıq dilimizdə işlənən “əxlaqsız” sözü amoralist mənasındadır. Beləliklə, Niçe, Froyd, ya da Haydeger əxlaqsız filosoflar yox, immoralist filosoflardır. İmmoralizmin isə dilimizdə tərcüməsi yoxdur. Ateizm də belə, hələlik tərcüməsiz terminlərdən biridir. Ona görə də, “ateizm”i tələm-tələsik, ya da demoqoji-populist bəd niyyətlə “allahsızlıq” kimi tərcümə etmək olmaz. Onu elə olduğu kimi saxlamaq lazımdır.

Davamı...

Yox…yox, mən
ağlamırdım,
köhnə arzularımın arxasınca
su atırdım,
su atırdım…
Xatirələrimdə pioner otağımıza qayıdıb
həm nəbzimi, həm ordakı tozlu təbilimizi
eyni ahənglə
taqqıldadırdım…
Əvvəlcə
şəhərə yağmış ağ-appaq qarın,
sonra Bakıdakı ən kirli divarın
üzərində gəzişən kölgəmlə
hər tin-bucaqda
rastlaşırdım…
Tanımadığımdan
güllələnmiş komissara,
atamın mənə yapdığı qar adamına,
xatirəmdəki bütün köhnə insanlara
oxşadırdım
onu…
həyatın sonuydu bu,
sonu.. Davamı...

                                                                                                   4.  YIXILAN PAŞA BİNALARININ HÜZNÜ: KÜÇƏLƏRİN KƏŞFİ
   
   Pamukların mülkü Nişantaşında bir zamanlar böyük bir paşa evinin bağçası olan geniş ərazinin kənarında inşa edilmişdi. Nişantaşı məhəlləsi adını on səkkizinci əsrin sonu, on doqquzuncu əsrin əvvəlində islahatçı və qərbliləşmə tərəfdarı olan padşahların (III Səlim, II Mahmud) idman üçün yaxud kef üçün boş təpələrə nişanladıqları oxların düşdüyü, bəzən də tüfənglə vurduqları boş səhənglərin qırıldığı yeri işarələmək üçün tikilən (üzərində də hadisəni izah edən bir-iki misra yazılan) daşlardan almışdı. Osmanlı padşahları qərbli komfort, dəyişiklik fikri və vərəm qorxusuyla Topqapı sarayını tərk edib Dolmabağça və Yıldızda tikdirdikləri yeni saraylara köçüncə, buraya yaxın olan Nişantaşı təpəsində vəzirlər, baş vəzirlər, şahzadələr böyük taxta binalar inşa etdirdilər. İbtidai sinfə şahzadə Yusif paşa binasında (İşıq litseyi) başlamış, sədrəzəm Xəlil Rifat paşa binasında (Şişli Terakki) davam etmişdim. Bu iki imarət mən orada oxuyarkən, bağçada futbol oynadığımız zaman yanıb dağıldı. Qarşımızdakı bina Mabeyinci Faiq bəy imarətinin xarabalığı üzərində tikilmişdi. Ətrafdakı yeganə möhkəm imarət on doqquzuncu əsrin sonunda tikilən, bir zamanlar baş vəzirlərin yaşadığı və Osmanlı dövləti yıxılıb, paytaxt Ankaraya köçüncə isə qubernatorlara qismət olan daş tikili idi. Çiçək peyvəndi vurulması üçün başqa bir Osmanlı paşasının artıq icra hakimiyyəti binası kimi istifadə olunan binasına gedərdim. Davamı...